Phần lớn gia đình ở Tà Đùng dùng song song bếp củi và bếp gas: củi cho nồi lớn, nấu lâu, sưởi những tối lạnh; gas cho bữa nhanh. Muốn bếp không ám khói cả nhà và không thành nguồn cháy: đặt gian bếp cuối hướng gió, có ống khói đưa khói lên cao khỏi mái, vách và sàn quanh bếp củi bằng vật liệu chịu nhiệt, củi chất dưới mái che cách xa lửa, bình gas để nơi thoáng, kiểm rò bằng nước xà phòng, và có sẵn bình chữa cháy nhỏ.
Ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), củi có sẵn từ cành cà phê, cành cây vườn tỉa mỗi năm; điện thì có lúc chập chờn mùa mưa, đổi bình gas thì phải đi một quãng đường đất, mùa mưa có hôm không đi được. Bếp củi vẫn là một phần đời sống. Bài này không bàn món ăn, chỉ bàn chỗ đặt bếp trong ngôi nhà ở, cách cho khói đi, và an toàn.
Vì sao nhà vùng đồi vẫn giữ bếp củi
Mỗi năm tỉa cành cà phê, cành tiêu, cành cây ăn trái, vườn ra một đống củi khô không tốn tiền. Bếp củi nấu được nồi lớn — nồi cơm cho thợ hái cà phê mùa thu hoạch, nồi nước luộc, nồi cám cho gà vịt — mà bếp gas gia đình nấu lâu sẽ tốn. Những tối lạnh, gian bếp củi là chỗ ấm nhất nhà, cả nhà ngồi quanh.
Khi mất điện mùa mưa và gas hết đúng lúc đường trơn chưa ra xã được, bếp củi là bếp dự phòng. Nhiều người mới chuyển về ban đầu chỉ làm bếp gas cho gọn, sau một mùa mưa lại làm thêm bếp củi.
Nhưng bếp củi cũng là nguồn khói, muội, và nguy cơ cháy lớn nhất trong nhà gỗ, nhà mái tôn khung gỗ. Khói củi trong nhà kín gây hại hô hấp, nhất là với trẻ nhỏ, người già. Vì vậy câu hỏi không phải có hay không có bếp củi, mà là đặt nó ở đâu và làm sao cho khói đi đúng đường.
Đặt gian bếp: cuối hướng gió, tách khỏi chỗ ngủ
Gió ở vùng hồ thường có hướng chính theo mùa; người ở lâu trong thôn biết rõ. Gian bếp củi nên nằm cuối hướng gió so với phòng ngủ và phòng sinh hoạt, để khói thoát ra ngoài bị gió đẩy đi xa nhà chứ không tạt vào cửa sổ phòng ngủ.
Kiểu bố trí hay gặp và hợp lý là bếp chính nằm cuối nhà, nối với chỗ ăn bằng một cửa; bếp củi đặt ở chái bếp ngoài hoặc một gian riêng có vách ngăn với bếp gas. Bếp gas có thể nằm trong nhà; bếp củi thì nên nửa trong nửa ngoài, có mái che nhưng thông thoáng.
Không đặt bếp củi sát vách phòng ngủ, càng không đặt dưới cùng một mái với phòng ngủ mà không có trần ngăn. Khói và muội bay lên áp mái rồi lan sang các phòng khác qua khe hở trên đỉnh tường — một chuyện rất hay gặp ở nhà mái tôn không trần.
Ống khói: làm đúng thì bếp không ám
Bếp củi không có ống khói thì khói tìm mọi khe để thoát: lên mái, qua cửa, ám vào vách, xà gồ, đồ đạc. Ống khói đúng giúp lửa cháy đều hơn, ít khói hơn và giữ gian bếp sạch hơn.
Một vài nguyên tắc chung: ống khói đủ to để khói không bị nghẹn; đường ống càng thẳng đứng càng tốt, hạn chế đoạn nằm ngang; đầu ống nhô cao hơn mái để gió không ép khói ngược xuống; có chụp che mưa ở đầu ống. Chỗ ống khói đi xuyên mái là chỗ hay dột và hay cháy nhất: cần tấm che chống dột và khoảng cách cách nhiệt giữa ống nóng với tôn, xà gồ gỗ.
Mỗi năm, ít nhất trước mùa mưa, nạo muội trong ống khói. Muội tích tụ dày có thể bắt lửa trong ống. Nếu thấy khói bắt đầu ra ngược vào bếp nhiều hơn bình thường, đó thường là dấu hiệu ống đã bám muội hoặc đầu ống bị tắc.
Vật liệu quanh bếp củi
Bếp củi trong nhà gỗ, nhà tôn khung gỗ cần một vùng an toàn quanh lửa:
- Sàn dưới bếp bằng gạch, đá hoặc bê tông, rộng ra phía trước miệng bếp để than rơi không chạm sàn gỗ.
- Vách sau và hai bên bếp ốp gạch, tôn có khoảng hở, hoặc vật liệu chịu nhiệt; không để gỗ, tre, vách nứa sát lửa.
- Khoảng cách tới mái: không để xà gồ, tấm trần dễ cháy ngay phía trên miệng bếp.
- Kệ đồ treo cách xa, không phơi khăn, quần áo, bao tải trên bếp.
- Chỗ để tro: thùng kim loại có nắp, để tro nguội hẳn mới đổ ra vườn.
Tro bếp còn than hồng đổ ra đống rác, đống lá khô là nguyên nhân cháy vườn hay gặp ở vùng nông thôn mùa khô. Đợi tro nguội một đêm, tưới nước rồi mới đổ.
Tro nguội là thứ có ích: rải mỏng quanh gốc rau, trộn vào đống ủ phân, rắc lên lối đi trơn những ngày mưa. Nhiều nhà ở vùng này vẫn giữ thói quen để một thùng tro cạnh bếp, vừa an toàn vừa không bỏ phí. Chỉ nhớ đừng rải tro quá dày lên một chỗ, và đeo khẩu trang khi rải vì bụi tro rất mịn.
Giữ củi khô qua mùa mưa
Củi ướt cháy khói nhiều, ít nhiệt, nhanh bám muội ống khói. Cuối mùa khô là lúc gom củi: cành tỉa từ vụ trước đã khô, chặt khúc vừa bếp, xếp dưới mái che có lối gió lùa qua, kê cao khỏi đất.
Chỗ chất củi nên nằm gần bếp nhưng không sát bếp, không chất dựa vào vách nhà gỗ. Một mái che củi riêng ở đầu hồi, cách nhà vài bước, vừa tiện lấy vừa giảm nguy cơ cháy lan. Đống củi để lâu cũng là chỗ rắn, rết, chuột trú ẩn; khi lấy củi, đeo găng, dùng que gạt trước.
Không mang củi mới chặt từ vườn vào đốt ngay; gỗ tươi nhiều nước, nhiều khói. Nếu thiếu củi khô giữa mùa mưa, chuyển sang bếp gas thay vì cố đốt củi ướt trong gian bếp kín.
Một cách hay là làm giàn gác củi phía trên chái bếp, cách xa miệng bếp, để hơi ấm còn lại từ bếp hong khô dần củi. Giàn phải chắc, không nằm ngay trên lửa, và không chất quá nặng lên khung mái tôn. Củi phơi được vài ngày nắng giữa mùa mưa cũng nên tranh thủ mang ra sân rồi cất lại trước chiều.
Bếp gas: đặt bình và kiểm rò
Bếp gas trong nhà ở vùng xa có thêm một lưu ý: đổi bình không tiện, nhiều nhà trữ bình dự phòng. Nguyên tắc an toàn chung:
- Đặt bình gas ở nơi thoáng, khô, đứng thẳng, không để trong tủ kín dưới bếp nếu tủ không có lỗ thông gió.
- Bình dự phòng để ngoài gian bếp, nơi có mái che và thoáng khí, xa nguồn lửa, không để trong phòng ngủ.
- Dây dẫn ngắn vừa đủ, không gập, không đi qua chỗ nóng; thay khi thấy nứt, cứng.
- Kiểm rò bằng nước xà phòng bôi lên chỗ nối: có bọt sủi là rò. Không dùng lửa để thử.
- Khi ngửi thấy mùi gas: khoá van bình, mở cửa, không bật công tắc điện, không bật lửa, ra ngoài và gọi người có chuyên môn.
- Khoá van bình khi đi vắng dài ngày.
Bếp gas và bếp củi trong cùng một gian thì bình gas phải cách xa bếp củi, ngăn bằng vách chịu nhiệt. Than củi bắn ra hay tro nóng gần bình gas là tình huống cần tránh tuyệt đối.
Khói bếp và sức khoẻ cả nhà
Khói củi chứa bụi mịn và các khí độc. Nấu bếp củi trong gian kín nhiều năm có liên quan tới các bệnh hô hấp, theo nhiều cảnh báo của ngành y tế về ô nhiễm không khí trong nhà do đun nấu bằng nhiên liệu rắn. Trẻ nhỏ chơi quanh bếp, người già ngồi sưởi lâu là nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất.
Ống khói tốt, gian bếp thoáng, củi khô là ba cách giảm khói hiệu quả nhất. Không cho trẻ nhỏ ngủ trưa trong gian bếp. Người trong nhà ho kéo dài, khó thở nên đi khám bác sĩ, kể với bác sĩ về việc dùng bếp củi.
Tuyệt đối không mang lò than, chậu than hồng vào phòng ngủ để sưởi rồi đóng cửa đi ngủ. Khí CO không màu, không mùi, gây ngộ độc khi ngủ; đây là nguyên nhân của những tai nạn đáng tiếc vào mùa lạnh ở vùng cao.
Nếu nhà có người mắc bệnh phổi, hen suyễn, hay trẻ sơ sinh, cân nhắc chuyển hẳn việc nấu ăn hằng ngày sang bếp gas hoặc bếp điện, chỉ giữ bếp củi ở chái ngoài cho những việc nấu lớn. Hỏi bác sĩ của người bệnh về mức độ cần tránh khói.
Phòng cháy cho nhà gỗ, nhà tôn ở vùng xa
Nhà ở các thôn của Tà Đùng thường cách nhau, đường vào hẹp, nguồn nước chữa cháy hạn chế. Khi có cháy, phần lớn phải tự xử lý trong mấy phút đầu. Vì vậy phòng cháy ở đây là việc của chính gia đình.
Nên có một bình chữa cháy nhỏ loại phù hợp cho bếp đặt ở chỗ dễ lấy, gần lối ra gian bếp, không đặt ngay cạnh bếp (khi cháy sẽ không tới gần được). Có thêm một chăn chống cháy hoặc một tấm vải dày, một xô cát. Hướng dẫn cách dùng cho người lớn trong nhà; kiểm hạn bình định kỳ.
Dây điện trong gian bếp không đi sát chỗ nóng, không chạy trên vách gỗ trần mà không có ống luồn. Trước khi đi ngủ, kiểm bếp củi đã tàn, van gas đã khoá. Mùa khô, dọn lá khô, cỏ khô quanh nhà, nhất là quanh gian bếp và chỗ chất củi.
Mùa thu hoạch: bếp nấu cho nhiều người
Cuối năm, nhiều nhà thuê thêm người hái cà phê, có khi nấu cơm trưa cho cả nhóm. Bếp gia đình bình thường không đủ; nhiều nhà dựng thêm một bếp củi tạm ở chái ngoài. Bếp tạm vẫn cần những nguyên tắc như bếp chính: xa vách gỗ, xa bình gas, xa đống bao bì và rơm khô, có chỗ để tro nguội.
Nồi lớn trên bếp kiềng dễ đổ; đặt bếp trên nền phẳng, chắc, có rào nhỏ để trẻ con không chạy sát. Nước sạch nấu ăn lấy từ giếng nhà, không lấy nước ở mương vườn. Thức ăn nấu cho nhiều người để lâu ngoài trời trưa nắng dễ hỏng; nấu vừa đủ, đậy kín.
Kết thúc mùa vụ, dỡ bếp tạm, dọn tro, kiểm chỗ đất dưới bếp không còn than âm ỉ. Mùa khô sau thu hoạch là lúc cỏ và lá cà phê khô nhất trong năm, một đốm than còn sót có thể thành đám cháy vườn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm bếp củi trong nhà mới xây không?
Nếu gia đình thật sự sẽ dùng — nấu nồi lớn, sưởi, dự phòng mất điện, hết gas — thì nên làm ngay khi xây, ở gian riêng hoặc chái, có ống khói đúng cách. Làm thêm sau này thường chắp vá, dễ dột và khó thoát khói.
Bếp củi cải tiến có ít khói hơn không?
Bếp củi có buồng đốt kín, cửa cấp gió và ống khói thường cháy triệt để hơn, ít khói hơn bếp kiềng ba chân. Có thể nhờ thợ địa phương làm bếp xây gạch có ống khói. Củi khô vẫn là điều kiện quan trọng nhất để ít khói.
Bình gas dự phòng để ở đâu cho an toàn?
Để ngoài gian bếp, nơi có mái che, thoáng khí, đứng thẳng, xa nguồn lửa và xa ổ điện. Không để trong phòng ngủ, trong tủ kín hay dưới nắng gắt trực tiếp.
Khói bếp củi ám đen trần nhà thì xử lý thế nào?
Trước hết kiểm ống khói có thông không, có đủ cao không, củi có khô không. Sửa nguyên nhân rồi mới lau, sơn lại. Nếu gian bếp không có trần ngăn với các phòng khác, nên làm vách hoặc trần ngăn để muội không lan.
Sưởi bằng bếp củi trong gian bếp ban đêm có an toàn không?
Ngồi sưởi quanh bếp củi có ống khói, gian bếp thoáng, khi còn thức thì tương đối an toàn. Không ngủ trong gian bếp khi bếp còn lửa, không đóng kín cửa. Không mang than hồng vào phòng ngủ.