Khi xây sửa nhà ở Tà Đùng, chủ nhà có thể tự làm những việc không chịu lực và không nguy hiểm — dọn mặt bằng, phụ hồ, sơn, lát gạch nền đơn giản, làm vườn quanh nhà, lắp đồ dùng — còn móng, khung, mái, điện, bể tự hoại và mọi việc trên cao nên giao cho thợ có tay nghề. Thợ địa phương nắm đất, nắm mưa, ở gần để sửa sau; thuê công nhật hợp với việc lặt vặt có chủ nhà ở tại chỗ trông, khoán gọn hợp với hạng mục rõ ràng. Tránh lịch thi công trùng mùa hái cà phê.
Bài này viết cho người đang ở hẳn tại xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) — người có thời gian, muốn tự tay làm một phần căn nhà của mình và thuê thợ quanh vùng phần còn lại. Chủ nhà ở xa cần giám sát từ xa, chọn nhà thầu cho công trình lớn, đã có bài riêng ở trang anh em chuyên về xây dựng trên đất đồi.
Vì sao người ở vùng đồi hay tự làm một phần
Ở vùng xa, tự làm không chỉ để tiết kiệm. Thợ không phải lúc nào cũng có sẵn; một việc nhỏ như thay tấm tôn, sửa vòi nước, vá tường nứt mà chờ thợ có khi mất cả tuần. Người tự làm được những việc nhỏ sống ở vùng đồi dễ hơn nhiều.
Tự làm cũng giúp chủ nhà hiểu căn nhà của mình: đường ống đi đâu, móng đặt thế nào, chỗ nào hay ẩm. Khi có sự cố, người hiểu nhà phản ứng nhanh hơn và nói chuyện với thợ rõ hơn.
Nhưng tự làm có giới hạn. Một mái tự lợp không đúng có thể bay trong dông; một đường điện tự đi sai có thể gây giật, gây cháy; một bể tự hoại đặt sai làm bẩn giếng. Biết việc nào tự làm, việc nào không, là kỹ năng quan trọng hơn cả tay nghề.
Còn một lý do nữa: thời gian. Người mới về hưu lên Tà Đùng, hay gia đình trẻ làm vườn, có những tháng mùa mưa ít việc ngoài vườn. Đó là lúc hợp để tự làm những việc trong nhà — sơn, đóng kệ, lát lại một góc nền — từ từ, không vội, mà không phải trả công cho từng việc nhỏ.
Chia việc: tự làm, làm cùng thợ, giao hẳn cho thợ
Bảng dưới là cách chia thường hợp lý cho nhà ở gia đình; tuỳ sức khoẻ và kinh nghiệm của từng người mà điều chỉnh:
| Nhóm việc | Ví dụ | Ai làm |
|---|---|---|
| Chủ nhà tự làm | Dọn mặt bằng, chặt cỏ, chuyển vật liệu nhẹ, sơn tường trong, lắp kệ, trồng cây quanh nhà, đào rãnh nhỏ | Chủ nhà, người nhà |
| Làm cùng thợ | Phụ hồ, lát gạch nền phòng, xây tường rào thấp, làm sân đất | Thợ chính, chủ nhà phụ |
| Giao hẳn cho thợ có tay nghề | Móng, cột, dầm, khung mái, lợp mái, tường chịu lực | Thợ xây có kinh nghiệm |
| Thợ chuyên môn | Điện trong nhà, đấu nối điện, bể tự hoại, đường ống chính, bình nóng lạnh | Thợ điện, thợ nước có tay nghề |
| Cần kỹ sư | Nhà hai tầng, nới tầng, nhà trên dốc gắt, tường chắn đất, taluy | Kỹ sư, đơn vị có chuyên môn |
Nguyên tắc chung: việc nào nếu làm sai có thể gây sập, gây giật điện, gây cháy, gây ô nhiễm nguồn nước, hay phải leo cao, thì không tự làm. Việc nào sai thì chỉ xấu, sửa lại được, thì có thể tự làm.
Những việc tự làm tốt nhất và cách làm cho an toàn
Dọn mặt bằng, phát cỏ, chuyển vật liệu. Phần việc tốn công nhất của một công trình nhỏ trên đồi là khuân vác. Người nhà làm được phần này giúp thợ tập trung vào việc chính. Đeo găng, giày bám, không vác quá sức lên dốc trơn.
Sơn và hoàn thiện trong nhà. Sơn tường, sơn cửa, lắp kệ, treo rèm, lắp đèn cắm sẵn — làm khi trời khô, mở cửa thông gió khi sơn. Sơn ngoài trời trên cao, sơn mái thì để thợ có giàn giáo.
Vườn quanh nhà, rãnh thoát nước nhỏ. Đào rãnh nhỏ dẫn nước mưa ra xa chân nhà, trồng cỏ giữ đất, làm luống rau — việc của người ở. Rãnh lớn, rãnh chân taluy, kè thì cần thợ và kỹ sư.
Bảo dưỡng định kỳ. Vét máng xối, thay vít mái từ thang chắc trên nền phẳng khi có người giữ, sơn lại gỗ, nạo ống khói — những việc nhỏ làm đều đặn giữ nhà bền hơn mọi đợt sửa lớn.
Thợ địa phương: lợi thế không thay được
Thợ ở trong xã hay quanh vùng biết đất đỏ chỗ này lún ra sao, mùa mưa nào hay có dông, gạch, cát ở đâu chở lên được, ai trong thôn đã làm nhà kiểu gì và nhà nào giờ còn tốt. Kinh nghiệm đó không có trong bản vẽ.
Thợ ở gần còn là người sửa sau này. Một căn nhà nào cũng sẽ có lúc dột, lúc nứt, lúc tắc ống. Thợ đã xây nhà mình, biết đường ống, biết móng, sẽ sửa nhanh và đúng hơn thợ lạ. Giữ quan hệ tốt với một hai người thợ trong vùng là một phần của việc sống ở vùng xa.
Tìm thợ: hỏi hàng xóm đã xây gần đây, đi xem tận nơi những căn nhà họ làm, nhất là nhà đã qua vài mùa mưa. Một căn nhà xây ba năm vẫn không dột, không nứt là lời giới thiệu đáng tin hơn mọi lời hứa.
Công nhật hay khoán: chọn theo kiểu việc
Thuê công nhật — trả theo ngày công — hợp với việc lặt vặt, việc khó đo trước khối lượng, việc sửa chữa, và khi chủ nhà ở tại chỗ trông được. Chủ nhà mua vật liệu, thợ làm theo hướng dẫn, ngày nào làm ngày đó tính. Nhược điểm: nếu chủ nhà không theo dõi, việc có thể kéo dài.
Khoán gọn theo hạng mục — ví dụ khoán xây phòng tắm, khoán lợp mái — hợp với việc rõ ràng, đo được khối lượng. Thợ chủ động tiến độ, chủ nhà chỉ kiểm kết quả. Nhược điểm: phải mô tả kỹ từ đầu, nếu không thợ dễ làm nhanh ẩu để kịp xong.
Khoán cả công lẫn vật liệu cho thợ mua giúp chủ nhà đỡ đi lại, nhưng phải thống nhất rõ loại vật liệu, chủng loại, và kiểm khi vật liệu về. Với nhà ở gia đình, nhiều chủ nhà chọn tự mua vật liệu chính và khoán công, để chắc chắn chất lượng.
Thoả thuận với thợ: ghi những gì
Dù quen biết, thoả thuận bằng giấy đơn giản giúp tránh hiểu lầm. Không cần hợp đồng dài, chỉ cần rõ các điểm:
- Phạm vi việc: làm những gì, không làm những gì, đến đâu thì coi là xong.
- Vật liệu: ai mua, loại gì, ai chịu hao hụt.
- Cách tính tiền: công nhật hay khoán, trả theo mốc nào, tạm ứng bao nhiêu phần (ghi theo tỷ lệ, không trả hết trước).
- Thời gian: bắt đầu, dự kiến xong, xử lý khi mưa phải nghỉ.
- Trách nhiệm sửa: nếu dột, nứt trong một thời gian sau khi xong thì thợ quay lại sửa thế nào.
- An toàn: thợ tự trang bị đồ bảo hộ, chủ nhà không yêu cầu làm việc nguy hiểm khi thời tiết xấu.
Tiền công không nêu ở đây vì khác theo thời điểm, mùa vụ và tay nghề. Hỏi hai ba người, hỏi hàng xóm đã thuê gần đây để biết mức thường gặp trong vùng.
Tránh mùa vụ: lịch thi công ở vùng cà phê
Ở Tà Đùng, nhiều thợ xây cũng là người có vườn. Mùa thu hoạch cà phê thường vào cuối năm, thợ bận hái cho nhà mình hoặc đi hái thuê; tìm thợ xây vào lúc đó khó, công cũng dễ bị gián đoạn. Đầu mùa mưa nhiều nhà bận bón phân, làm cỏ.
Lịch thi công hợp lý thường là sau thu hoạch, giữa mùa khô: thợ rảnh hơn, trời khô cho móng, cho mái, đường dễ chở vật liệu. Đặt thợ sớm, vì nhà nào cũng muốn xây vào thời gian đó.
Việc sửa chữa nhỏ trong nhà — sơn, lát, điện nước trong nhà — có thể làm vào mùa mưa khi thợ ít việc ngoài trời. Chủ động chia việc theo mùa giúp cả chủ nhà và thợ dễ sắp xếp.
Một gợi ý thực tế: khi thuê thợ cho đợt lớn mùa khô, nhờ thợ xem qua luôn những việc nhỏ có thể làm sau, ghi lại danh sách. Đến mùa mưa, gọi lại đúng người thợ đó làm từng việc, họ đã biết nhà, đỡ mất công giải thích.
An toàn: không đánh đổi để tiết kiệm
Ngã từ mái, ngã từ giàn giáo là tai nạn nghiêm trọng nhất trong xây sửa nhà ở. Mái tôn ướt sương buổi sáng ở vùng hồ rất trơn; đợi mái khô hẳn, có dây an toàn, có người giữ thang. Không leo mái khi có gió mạnh, khi trời sắp mưa.
Điện là nguy hiểm thứ hai. Không tự đấu điện khi không có kiến thức, không làm việc với điện khi tay ướt, nền ướt. Ngắt cầu dao trước khi khoan đục tường có thể có dây điện.
Đào hố sâu (bể tự hoại, móng) trên đất đỏ ướt có thể sạt thành hố. Không để trẻ nhỏ chơi quanh hố, công trình; rào lại, đậy lại khi nghỉ. Thợ thuê trong nhà mình bị tai nạn cũng là chuyện của chủ nhà — về tình cảm, và có khi về trách nhiệm; đừng yêu cầu làm việc nguy hiểm để kịp tiến độ.
Mua sắm dụng cụ cơ bản cho người ở vùng đồi
Người ở hẳn ở Tà Đùng nên có một bộ dụng cụ cơ bản: thang chắc chắn, máy khoan, tua vít, mỏ lết, cưa tay, búa, bay, thước, dao phát, xẻng, cuốc, bạt lớn, dây buộc, đèn pin sạc. Với bộ này, phần lớn sự cố nhỏ trong nhà có thể xử lý tạm trước khi thợ tới.
Một ít vật tư dự phòng: vài tấm tôn, vít mái có đệm cao su, keo chống dột, băng keo ống nước, vài đoạn ống và khớp nối cùng loại trong nhà, bóng đèn, cầu chì hoặc thiết bị đóng cắt dự phòng. Vùng xa mà cửa hàng gần nhất cách cả đoạn đường đất, có sẵn những thứ này giúp nhiều đêm mưa.
Có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để biết các doanh nghiệp xây dựng, vật liệu trên địa bàn. Trang không giới thiệu thợ hay đơn vị cụ thể; hỏi hàng xóm và xem công trình thật vẫn là cách tốt nhất.
Khi nào nên dừng tự làm và gọi người có chuyên môn
Có những dấu hiệu cho thấy việc đang vượt quá sức tự làm: tường xuất hiện vết nứt xiên hoặc nứt mở rộng dần, nền lún, cửa tự nhiên kẹt; mái dột ở nhiều chỗ cùng lúc dù đã thay vít; cầu dao nhảy liên tục, ổ cắm nóng, có mùi khét; nước giếng đổi màu, có mùi sau khi làm gì đó gần giếng; đất quanh nhà sụt, taluy gần nhà xuất hiện vết nứt sau mưa.
Gặp những dấu hiệu này, ngừng tự xử lý và gọi người có chuyên môn: kỹ sư cho kết cấu và đất, thợ điện cho hệ thống điện, cơ quan y tế hay đơn vị xét nghiệm cho nước. Chi phí một buổi kiểm tra nhỏ so với rủi ro nếu tiếp tục tự sửa sai hướng.
Trong lúc chờ người tới, xử lý tạm cho an toàn: ngắt cầu dao nhánh có sự cố, che bạt chỗ dột, không cho người ở trong phòng có tường nứt nặng, ngừng dùng nước giếng để uống. Chụp ảnh hiện trạng để người có chuyên môn xem trước, nhiều khi họ đã đoán được nguyên nhân trước khi lên tới nơi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự lợp mái tôn không?
Không nên nếu chưa có kinh nghiệm. Lợp mái là việc trên cao, trơn, và một mái lợp sai có thể dột hoặc bay khi có dông. Có thể phụ thợ chuyển tôn, đưa vít, nhưng để thợ có kinh nghiệm làm phần trên mái.
Tự đi dây điện trong nhà được không?
Việc đấu nối, đi dây điện trong nhà nên giao thợ điện có tay nghề. Lắp sai có thể gây giật, chập cháy, nhất là trong nhà ẩm. Chủ nhà có thể tự thay bóng đèn, cắm thiết bị, nhưng không nên tự làm phần đường dây và tủ điện.
Thuê thợ công nhật cần trông chừng thế nào?
Thống nhất việc mỗi ngày từ sáng, kiểm kết quả cuối ngày, chuẩn bị vật liệu sẵn để thợ không phải chờ. Công nhật hợp khi chủ nhà ở tại chỗ; nếu vắng nhà nhiều ngày, nên chuyển sang khoán theo hạng mục.
Thợ xong việc rồi mái bị dột thì sao?
Nếu thoả thuận có ghi trách nhiệm sửa trong một thời gian, gọi thợ quay lại. Nếu không ghi, vẫn nên nói chuyện; thợ địa phương thường giữ uy tín trong thôn. Lần sau, ghi rõ điều này trong thoả thuận ngay từ đầu.
Mùa nào dễ tìm thợ xây ở Tà Đùng nhất?
Thường là sau thu hoạch cà phê, giữa mùa khô, khi thợ rảnh việc vườn và thời tiết thuận cho thi công. Nhưng đó cũng là lúc nhiều nhà cùng muốn xây, nên đặt thợ sớm.