Khi đi xem một căn nhà cho thuê ở Tà Đùng, năm thứ cần kiểm theo thứ tự là đường vào lúc mưa, mái và trần, độ ẩm của tường và nền, nguồn nước, và đường điện — vì đó là những thứ người thuê không tự sửa được mà ngày nào cũng phải sống cùng. Đồ đạc, màu sơn, cái view ra hồ đều là chuyện sau. Một căn nhà xinh nhưng dột ở phòng ngủ, giếng cạn vào tháng ba và đường lầy suốt mùa mưa sẽ làm anh chị khổ hơn một căn nhà xấu mà khô ráo.
Nhà cho thuê ở xã Tà Đùng (vùng Đắk Som, Đắk R'Măng cũ trước 1/7/2025) phần lớn là nhà cấp bốn tường gạch mái tôn, nhà gỗ cũ hoặc nhà nửa gỗ nửa gạch, nhiều căn đã lâu không ai ở. Danh sách dưới đây giúp anh chị nhìn đúng chỗ trong một lần đi xem khoảng một giờ. Mang theo đèn pin, điện thoại để chụp, và nếu được thì đi vào một buổi sáng sau đêm mưa.
Đường vào: nhìn từ cổng ra tới đường cứng
Trước khi bước vào nhà, đi bộ từ cổng ra tới chỗ đường bê tông hoặc đường nhựa gần nhất. Đếm xem đoạn đường đất dài bao nhiêu, có dốc không, có rãnh thoát nước hai bên không. Đường đất đỏ ở vùng này khô thì cứng, nhưng mưa vài ngày thì trơn và nhão; những đoạn dốc không có rãnh sẽ bị nước xói thành mương giữa đường.
Hỏi chủ nhà và hỏi luôn một nhà hàng xóm: mùa mưa xe máy có vào được tới cổng không, ô tô vào tới đâu, năm nào đường bị sạt hay cây đổ. Hai câu trả lời khớp nhau thì tin được. Nếu chủ nhà nói "mưa vẫn đi được" mà hàng xóm cười, anh chị đã biết câu trả lời.
Để ý cả con đường đi qua đất của ai. Có những căn nhà mà lối vào thực chất là lối đi nhờ qua vườn người khác. Với người thuê, chuyện này ít khi thành vấn đề lớn, nhưng nếu hai nhà đang có chuyện thì người thuê là người bị kẹt giữa. Hỏi thẳng chủ nhà lối đi này có ổn định không.
Mái và trần: chỗ dột hay nằm ở đâu
Mái tôn là loại phổ biến nhất. Tôn cũ hay rỉ ở mép, ở chỗ đinh vít, ở chỗ giáp tường; máng xối hay tắc lá. Đứng trong nhà, bật đèn pin soi lên trần và tìm:
- Vệt ố vàng hoặc nâu trên trần thạch cao, trần nhựa, trần ván — dấu hiệu nước đã thấm qua.
- Chỗ trần võng, phồng hoặc có lỗ thủng nhỏ.
- Vết nước chảy dọc tường từ trên xuống, nhất là góc phòng và chỗ giáp mái.
- Xô chậu đặt sẵn ở một góc nhà — nhiều khi là cách chủ nhà vẫn làm mỗi mùa mưa.
- Ra ngoài nhìn mái: tôn có lỗ rỉ, có tấm bị gió lật mép, có cành cây đè lên không.
- Máng xối có còn nguyên, nước mưa đổ ra đâu, có chảy thẳng vào chân tường không.
Phát hiện chỗ dột không có nghĩa là bỏ căn nhà. Có nghĩa là trước khi ký, anh chị đề nghị chủ nhà sửa, và ghi việc sửa đó vào giấy thuê. Chủ nhà không chịu sửa mà vẫn muốn cho thuê đúng giá như nhà lành, đó là tín hiệu để cân nhắc lại.
Ẩm và mốc: thứ làm khổ nhất trong mùa mưa
Ngửi trước khi nhìn. Mở cửa vào phòng đóng lâu ngày, mùi mốc nồng là dấu hiệu rõ nhất. Mùi thoảng qua rồi hết khi mở cửa thì thường là do đóng kín; mùi bám dai thì nhà ẩm thật.
Chân tường. Vệt sơn bong, rêu xanh, muối trắng ở chân tường cho thấy nước ngấm từ nền lên. Nhà xây sát taluy đất, sau nhà là dốc, thường bị ở bức tường phía dốc.
Nền nhà. Nền lát gạch có viên bộp, nền xi măng có vết loang. Nhà gỗ thì xem chân cột, sàn gỗ có mục, có mối đùn đất không.
Tủ và góc khuất. Mở tủ âm tường, nhìn sau giường. Vết mốc đen ở những chỗ ít gió là chuyện hay gặp trên đồi ven hồ, nơi sương nhiều.
Hướng nắng và gió. Căn nhà có buổi nào nắng chiếu vào không, cửa sổ có mở được để thông gió không. Nhà khuất nắng hoàn toàn sẽ ẩm quanh năm.
Nước: hỏi đủ ba câu và tự mở vòi
Câu thứ nhất là nước lấy từ đâu: giếng đào, giếng khoan, nước suối dẫn về bằng ống, hay nước mưa hứng trong bồn. Mỗi nguồn có cái lo riêng. Giếng đào nông dễ cạn cuối mùa khô và dễ đục sau mưa lớn. Giếng khoan ổn định hơn nhưng phụ thuộc máy bơm và điện. Nước suối dẫn chung nhiều hộ có thể bị chia nhỏ khi khô hạn.
Câu thứ hai là mùa khô có thiếu không. Ở cao nguyên, mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư; cuối mùa là lúc giếng yếu nhất. Hỏi chủ nhà năm ngoái có phải mua nước chở tới không, bồn chứa bao nhiêu khối.
Câu thứ ba là ai đã dùng nước này để ăn uống. Nếu chủ nhà và hàng xóm vẫn nấu ăn bằng nước giếng thì đó là thông tin hữu ích, nhưng chưa phải bằng chứng nước sạch. Với người ở dài ngày, nhất là có trẻ nhỏ, nên lấy mẫu đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng, hoặc tính phương án lọc và đun sôi.
Sau khi hỏi, tự mở các vòi trong nhà: nước có mạnh không, có màu, có mùi không, chậu rửa và nhà vệ sinh thoát nước có nhanh không. Một bồn cầu thoát chậm có thể là dấu hiệu bể phốt đầy, chuyện khá phiền ở nhà xa đường xe hút.
Điện: công tơ, dây dẫn và những lần mất điện
Hỏi nhà có công tơ riêng đứng tên chủ nhà hay đang câu điện từ nhà khác. Công tơ riêng thì việc tính tiền minh bạch, có thể ghi số lúc nhận nhà. Câu điện chung thì cần thống nhất cách tính từ đầu, và hiểu rằng nếu nhà kia có chuyện, nhà mình cũng bị ảnh hưởng.
Nhìn dây điện trong nhà: dây đi nổi có bị chuột cắn, có nối bằng băng keo, có ổ cắm cháy sém không. Nhà cũ ở vùng ẩm hay bị chập ở ổ cắm sát tường ẩm. Hỏi có cầu dao chống giật không. Những việc sửa điện nên do thợ điện làm, không tự sửa, và nên đề nghị chủ nhà xử lý trước khi giao.
Hỏi thêm mùa mưa có hay mất điện không, mất bao lâu. Ở vùng đồi nhiều cây, giông gió làm cây đổ vào đường dây là chuyện xảy ra. Người làm việc qua mạng hoặc có người già cần thiết bị điện nên chuẩn bị đèn sạc, pin dự phòng.
Bảng kiểm nhanh khi đi xem một căn nhà thuê
In hoặc chép bảng này vào điện thoại, đánh dấu từng dòng khi đi xem. So hai ba căn bằng cùng một bảng sẽ dễ chọn hơn so bằng cảm giác:
| Hạng mục | Cần thấy | Dấu hiệu nên dừng lại hỏi |
|---|---|---|
| Đường vào | Ra tới đường cứng gần, có rãnh thoát nước | Dốc đất dài, không rãnh, hàng xóm nói mưa không vào được |
| Mái, trần | Không vệt ố, máng xối còn tốt | Vệt nước nhiều chỗ, xô chậu đặt sẵn |
| Tường, nền | Khô, sơn không bong | Mùi mốc nồng, rêu chân tường, nền bộp |
| Nước | Nguồn rõ, mùa khô đủ dùng, vòi chảy mạnh | Năm nào cũng mua nước, nước đục, có mùi |
| Điện | Công tơ riêng, dây gọn, có cầu dao | Câu chung không rõ cách tính, ổ cắm cháy |
| Vệ sinh | Bồn cầu thoát nhanh, có bể phốt | Thoát chậm, mùi hôi quanh nhà |
| Sóng điện thoại | Gọi được trong nhà | Phải ra đầu dốc mới có sóng |
Không căn nhà cũ nào đạt hết. Mục đích của bảng là để anh chị biết mình đang chấp nhận điều gì, và thương lượng việc sửa trước khi ký chứ không phải sau khi đã dọn vào.
Bếp, chỗ tắm và nhà vệ sinh: những chỗ dùng mỗi ngày
Nhiều nhà dân ở Tà Đùng có bếp tách riêng phía sau, nền đất hoặc nền xi măng, nấu bằng củi là chính. Người quen bếp gas cần hỏi có chỗ đặt bình gas thông thoáng không, bếp có mái che mưa hắt không, khói bếp củi của nhà bên có bay vào không. Bếp tách khỏi nhà thì đêm mưa đi lại bất tiện; bếp trong nhà thì cần chỗ thoát khói.
Chỗ tắm là chuyện tiếp theo, nhất là với người mới lên vào những tháng lạnh. Có bình nóng lạnh không, điện có đủ để chạy bình không, nước có đủ áp để bình hoạt động không. Một căn nhà không có nước nóng sẽ rất khó ở với trẻ nhỏ và người lớn tuổi vào sáng sớm sương lạnh.
Nhà vệ sinh ở nhà cũ có khi nằm ngoài nhà. Hỏi bể phốt xây khi nào, đã hút lần nào chưa, xe hút vào được tới đâu. Với nhà xa đường lớn, chuyện bể phốt đầy là chuyện thật và tốn công xử lý. Nhìn quanh khu vệ sinh có mùi hôi, đất ẩm bất thường không.
Sau khi xem: thương lượng việc sửa trước khi ký
Đi xem xong, anh chị sẽ có một danh sách những chỗ chưa ổn. Chia danh sách thành ba nhóm: việc chủ nhà nên sửa trước khi giao (mái dột, điện chập, giếng hỏng), việc có thể sửa sau trong thời gian thuê, và việc mình chấp nhận sống cùng. Mang danh sách đó nói chuyện thẳng với chủ nhà.
Ở nông thôn, chủ nhà thường dễ chịu khi được nói cụ thể: chỗ này dột, nhờ anh thay hai tấm tôn; ổ cắm này cháy, nhờ gọi thợ điện. Nói chung chung "nhà cũ quá" chỉ dẫn tới cãi nhau về giá. Những việc đã thống nhất nên ghi vào giấy thuê, kèm hạn hoàn thành. Nếu chủ nhà đề nghị người thuê tự sửa rồi trừ tiền, ghi rõ số tiền tối đa và cách chứng minh chi phí.
Nếu sau khi nói chuyện mà chủ nhà không muốn sửa gì, cũng không điều chỉnh gì, đó là thông tin quý: anh chị đã biết trước thái độ của người mình sẽ phải gọi mỗi khi có chuyện trong suốt thời gian thuê.
Xem cả những thứ xung quanh căn nhà
Ngoài căn nhà, nên đi một vòng quanh vườn. Cây lớn sát mái có thể đổ hoặc gãy cành khi giông; tổ ong, tổ kiến ở hiên; rắn trong đống củi, đống gạch cũ là chuyện có thật ở vùng vườn. Hỏi chủ nhà ai dọn vườn, cỏ mọc thì ai cắt.
Nghe xem có gì ồn: máy xay xát, máy sấy nông sản mùa thu hoạch, chó của nhà bên, loa của quán gần đó. Ở nông thôn những âm thanh này đến theo mùa, đi xem vào tháng vắng sẽ không nghe thấy. Hỏi hàng xóm là cách duy nhất.
Cuối cùng, nhìn cách hàng xóm chào hỏi chủ nhà. Một chủ nhà được hàng xóm quý thường cũng là người dễ làm việc khi có chuyện cần sửa. Đây không phải điều ghi được vào hợp đồng, nhưng là điều người thuê lâu năm nào cũng thấy quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nên đi xem nhà thuê vào lúc nào trong ngày?
Buổi sáng sau một đêm mưa là lúc tốt nhất. Lúc đó thấy rõ chỗ dột, chỗ thấm, đường vào có lầy không, và ngửi được độ ẩm thật của căn nhà. Nếu chỉ xem được buổi trưa nắng, nhớ hỏi kỹ hàng xóm về mùa mưa.
Nhà có chỗ dột thì có nên thuê không?
Vẫn có thể thuê nếu chủ nhà đồng ý sửa trước khi giao và ghi việc sửa vào giấy thuê. Nếu chủ không sửa, cần tính xem mình có chịu được không và có thể đề nghị điều chỉnh tiền thuê hoặc tự sửa rồi trừ tiền theo thoả thuận rõ ràng.
Nước giếng nhà thuê có dùng để ăn uống được không?
Không nên kết luận chỉ vì chủ nhà vẫn dùng. Người ở dài ngày, nhất là có trẻ nhỏ, nên lấy mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng hoặc dùng thiết bị lọc và đun sôi. Có vấn đề sức khoẻ nghi liên quan tới nước thì nên gặp bác sĩ.
Câu điện chung với nhà chủ có sao không?
Không sai nếu hai bên thống nhất cách tính rõ ràng ngay từ đầu, tốt nhất có công tơ phụ và ghi số lúc nhận nhà. Bất tiện là khi đường điện nhà chủ có sự cố thì nhà thuê cũng mất điện theo.
Có nên nhờ người quen ở Tà Đùng xem nhà giúp không?
Rất nên, nhất là người đã sống qua vài mùa mưa ở đó. Họ biết đoạn đường nào lầy, khu nào hay mất nước, chủ nhà nào dễ làm việc. Tuy vậy, trước khi ký, anh chị vẫn nên tự đến xem ít nhất một lần.
Nhà gỗ cũ cần xem thêm gì so với nhà xây?
Xem chân cột, sàn gỗ, vách có mối mọt, mục không; gõ thử vào cột để nghe tiếng rỗng; nhìn mái có võng không. Nhà gỗ thoáng và ấm vừa phải nhưng cần chăm; hư hỏng kết cấu thì phải nhờ thợ có kinh nghiệm đánh giá.