Nhà ở quanh hồ Tà Đùng nên coi mất điện mùa mưa là chuyện sẽ xảy ra vài lần mỗi mùa và chuẩn bị theo ba lớp: đèn và sạc cho đêm đầu tiên, nước đủ dùng khi máy bơm giếng không chạy, và một nguồn điện dự phòng vừa sức cho thiết bị thật sự cần. Chuẩn bị đúng thì một buổi mất điện chỉ là bất tiện; không chuẩn bị thì cả nhà thiếu nước, tủ lạnh hỏng đồ, điện thoại hết pin đúng lúc cần liên lạc.
Xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) có mùa mưa kéo dài theo lệ chung của Tây Nguyên, thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, 11. Dông chiều, gió giật, cây đổ đè dây và sét đánh vào lưới là những nguyên nhân mất điện hay gặp ở vùng đồi. Bài viết từ góc một hộ gia đình đang ở, không bàn hệ thống dự phòng cho cơ sở lưu trú.
Vì sao vùng hồ hay mất điện vào mùa mưa
Lưới điện hạ áp ở nông thôn vùng đồi đi qua nhiều đoạn có cây cao hai bên: muồng, keo, sầu riêng, mít trong vườn nhà dân. Dông chiều mùa mưa thường đi kèm gió giật mạnh, cành gãy rơi xuống dây, dây chạm nhau hoặc chạm cây là thiết bị bảo vệ cắt điện cả một nhánh. Sét đánh gần đường dây cũng làm thiết bị đóng cắt tác động, có khi làm hỏng máy biến áp.
Thời gian khôi phục phụ thuộc vào chỗ hỏng nằm ở đâu và đường tới đó có đi được không. Ở các thôn xa trung tâm xã, đường đất đỏ sau mưa trơn, xe của thợ điện vào chậm. Những lần mất điện ngắn có khi chỉ vài chục phút; những lần cây đổ lớn hay hỏng máy biến áp có thể kéo qua đêm. Không nên dựa vào kinh nghiệm một hai lần để đoán, mà chuẩn bị cho tình huống mất qua một đêm.
Ngoài sự cố, ngành điện cũng có lịch cắt điện theo kế hoạch để bảo trì, thường được thông báo trước qua kênh chăm sóc khách hàng hoặc tin nhắn tới số điện thoại đăng ký trong hợp đồng. Đăng ký nhận thông báo là cách rẻ nhất để không bị bất ngờ — nhiều nhà mua lại vẫn để số của chủ cũ nên không bao giờ nhận được tin.
Lớp thứ nhất: đèn, sạc và liên lạc cho đêm đầu tiên
Lớp này rẻ, dễ làm và giải quyết phần lớn bất tiện. Nên để mọi thứ ở một chỗ cố định mà cả nhà đều biết, kể cả trẻ lớn.
- Hai, ba đèn tích điện loại treo được, sạc đầy thường xuyên; một đèn pin đội đầu để làm việc ngoài sân, ra kiểm tra cầu dao khi trời tối.
- Một vài cục sạc dự phòng cho điện thoại, sạc đầy vào đầu mùa mưa và mỗi khi trời có dông. Ở vùng sóng yếu, điện thoại hao pin nhanh hơn vì phải dò sóng liên tục.
- Một radio nhỏ chạy pin hoặc điện thoại có sẵn ứng dụng nghe đài, để theo dõi tin thời tiết khi mất cả internet.
- Nến chỉ để dự phòng cuối cùng, đặt trên đĩa sâu, xa rèm và mái lá; nhà có trẻ nhỏ hạn chế dùng.
- Danh sách số điện thoại cần thiết ghi ra giấy dán trong nhà: người thân, hàng xóm gần nhất, trưởng thôn, kênh báo sự cố điện. Khi điện thoại hết pin, mượn máy người khác vẫn gọi được.
Thói quen nhỏ có ích: khi trời bắt đầu tối sầm và có sấm từ phía hồ, sạc đầy mọi thứ, đổ đầy vài can nước, nấu sớm bữa tối. Ở vùng đồi, dông thường kéo tới nhanh, khoảng cách từ lúc thấy mây đen tới lúc mưa to không nhiều.
Lớp thứ hai: nước khi máy bơm giếng không chạy
Đây là điểm người từ thành phố về hay quên. Nhà ở Tà Đùng phần lớn dùng giếng khoan hoặc giếng đào có máy bơm điện đẩy lên bồn trên cao. Mất điện thì máy bơm đứng, nhà chỉ còn lượng nước đang có trong bồn. Nếu bồn nhỏ và đang gần cạn, vài giờ sau là không còn nước cho vệ sinh, nấu ăn.
Cách đơn giản nhất là giữ bồn luôn đầy vào mùa mưa: bật máy bơm bơm đầy vào buổi trưa, trước giờ dông chiều thường kéo tới. Nhà có bồn thứ hai hoặc lu trữ nước mưa thì càng yên tâm. Với gia đình có người già, trẻ nhỏ, nên ước lượng lượng nước tối thiểu cho một ngày sinh hoạt rồi giữ dự trữ bằng ít nhất mức đó.
Nước uống thì tách riêng: vài bình nước đã đun sôi để nguội hoặc nước đóng bình. Máy lọc nước chạy điện cũng đứng khi mất điện, nên đừng chỉ trông vào nó. Bếp gas hoặc bếp củi giúp vẫn đun được nước — nhiều nhà ở vùng hồ vẫn giữ một bếp củi nhỏ sau nhà chính vì lý do này.
Lớp thứ ba: nguồn điện dự phòng vừa sức cho gia đình
Câu hỏi thường gặp là có nên mua máy phát điện. Với một hộ gia đình, câu trả lời phụ thuộc vào việc trong nhà có thiết bị nào bắt buộc phải chạy liên tục hay không: tủ lạnh trữ nhiều thực phẩm, máy thở hoặc máy tạo oxy của người bệnh, máy bơm cho bể nước duy nhất. Nếu không có những thứ đó, đèn tích điện và sạc dự phòng thường đã đủ.
Nếu cần nguồn dự phòng thật, có ba hướng thường gặp. Máy phát chạy xăng cỡ nhỏ cho được máy bơm và tủ lạnh, nhưng ồn, có khói và phải đặt ngoài trời nơi thoáng — tuyệt đối không chạy trong nhà, trong bếp kín hay nhà kho đóng cửa vì khí thải có thể gây ngộ độc. Bộ lưu điện dùng ắc quy hay pin lưu trữ chạy êm, đặt trong nhà được, hợp cho đèn, quạt, wifi, sạc. Bộ điện mặt trời nhỏ kèm pin lưu trữ thì tự nạp lại ban ngày, nhưng mùa mưa nắng yếu nên nạp chậm.
Khi đấu nguồn dự phòng vào hệ thống điện của nhà, phải có thiết bị chuyển nguồn đúng cách để điện từ máy phát không đi ngược ra lưới. Điện dội ngược có thể gây nguy hiểm cho thợ điện đang sửa đường dây bên ngoài. Phần đấu nối này nên thuê thợ điện có kinh nghiệm làm, không tự câu dây vào ổ cắm.
Chọn nguồn dự phòng theo nhu cầu của nhà
Bảng dưới không có giá, chỉ để so sánh tính chất. Lựa chọn cụ thể nên hỏi thợ điện trên địa bàn, nói rõ thiết bị nào cần chạy và chạy bao lâu.
| Nhu cầu | Hướng thường hợp | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Chỉ cần đèn, sạc điện thoại, quạt nhỏ | Đèn tích điện, sạc dự phòng, bộ lưu điện nhỏ | Sạc đầy trước mùa mưa, kiểm tra pin vài tháng một lần |
| Thêm wifi, máy tính để làm việc | Bộ lưu điện cỡ vừa, có thể kèm tấm pin mặt trời nhỏ | Tính thời gian cần chạy, chọn dung lượng pin cho đủ |
| Thêm tủ lạnh và máy bơm giếng | Máy phát nhỏ hoặc hệ pin lưu trữ dung lượng lớn | Máy phát đặt ngoài trời thoáng, có bộ chuyển nguồn |
| Có người dùng thiết bị y tế chạy điện | Nguồn dự phòng riêng cho thiết bị đó, hỏi bác sĩ và nơi cung cấp thiết bị | Lập kế hoạch đưa người bệnh đi nơi khác nếu mất điện kéo dài |
Nhà có người bệnh cần thiết bị y tế chạy điện thì không nên chỉ trông vào một nguồn dự phòng. Gặp bác sĩ điều trị để hỏi thiết bị có thể ngừng bao lâu, cần chuẩn bị gì, và tính trước đường đưa người bệnh ra trạm y tế hoặc bệnh viện khi trời mưa lớn.
Bảo vệ đồ điện và thực phẩm khi mất điện
Khi mất điện, rút phích các thiết bị đắt tiền như tivi, máy tính, tủ lạnh khỏi ổ cắm hoặc ngắt aptomat nhánh. Lúc điện có lại, điện áp có thể dao động, nhất là ở cuối nhánh lưới nông thôn; cắm lại từng thiết bị sau vài phút giúp tránh hỏng hàng loạt.
Tủ lạnh đóng kín giữ lạnh được vài giờ; đừng mở ra liên tục để kiểm tra. Mùa mưa ở vùng hồ, nhiều nhà trữ thịt cá mua từ chợ trung tâm xã cho cả tuần, nên tính trữ vừa phải, ưu tiên đồ khô, đồ hộp, trứng, rau trong vườn. Đồ đông lạnh đã rã hẳn và để lâu ngoài nhiệt độ thường thì không nên cấp đông lại.
Một việc ít người làm: chụp lại chỉ số công tơ và ghi giờ mất điện, giờ có điện lại. Khi có thiết bị hư hỏng nghi do sự cố lưới, những ghi chép này giúp anh chị trình bày với điện lực khu vực rõ ràng hơn.
Những tháng cần chuẩn bị kỹ và thói quen theo mùa
Theo lệ chung của Tây Nguyên, đầu mùa mưa — khoảng tháng 5, tháng 6 — là lúc dông chiều dữ nhất: trời nắng gắt buổi sáng, quá trưa mây tích dày từ phía hồ, khoảng ba bốn giờ chiều thì gió giật, mưa to, sét nhiều. Đây cũng là lúc cành khô sau mùa nắng dễ gãy đè lên dây. Giữa mùa, mưa dầm nhiều ngày liền, ít sét hơn nhưng đất sũng nước, cây bật gốc, đường vào thôn lầy, thợ điện tới chậm. Cuối mùa, khoảng tháng 10, 11, có những đợt mưa lớn do ảnh hưởng của áp thấp hay bão từ biển vào.
Một nếp sinh hoạt nhiều nhà ở vùng hồ đã quen: buổi sáng làm những việc cần điện — giặt, bơm nước, sấy, sạc — vì buổi sáng thường còn khô ráo và sương tan khoảng tám chín giờ; buổi chiều để dành cho việc không cần điện. Đầu mùa mưa, kiểm lại đèn tích điện, thay pin radio, tỉa những cành cây trong vườn nhà mình đang chạm vào đoạn dây sau công tơ. Với đoạn dây trước công tơ, thấy cây chạm thì báo điện lực khu vực, không tự trèo lên chặt.
Cuối mùa mưa là lúc tốt để xem lại cả mùa: mất điện bao nhiêu lần, lần nào lâu nhất, nhà thiếu thứ gì. Ghi vài dòng vào sổ, mùa sau chuẩn bị đúng chỗ thiếu thay vì mua thêm đồ theo cảm tính.
Mất điện kéo dài: khi nào cần đi đâu, báo ai
Nếu sau vài giờ vẫn chưa có điện, hỏi hàng xóm hai bên xem họ có bị không. Cả xóm cùng mất thì là sự cố lưới, báo qua kênh chăm sóc khách hàng của ngành điện để được ghi nhận. Chỉ nhà mình mất thì kiểm tra aptomat tổng sau công tơ; nếu aptomat bật lại rồi nhảy tiếp, có chỗ chập trong nhà, không cố bật nhiều lần mà gọi thợ.
Thấy dây điện đứt rơi xuống đường, xuống vườn sau dông thì tránh xa, giữ trẻ nhỏ và vật nuôi lại, báo ngay cho điện lực và trưởng thôn. Không dùng cây sào, cành tre để gạt dây — trời mưa đất ướt, nguy cơ điện giật rất cao.
Với gia đình có người già hay trẻ nhỏ, nếu dự báo mưa lớn nhiều ngày liền, nên tính trước phương án ở nhờ người thân ở khu trung tâm xã hoặc ra Gia Nghĩa vài hôm. Đây là lý do khi chọn mua nhà để ở, khoảng cách và chất lượng đường tới trung tâm xã đáng được cân nhắc ngang với view hồ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rút hết phích cắm khi có sấm sét dù chưa mất điện?
Với tivi, máy tính, modem wifi, rút phích khi dông tới gần là cách bảo vệ rẻ nhất trước xung sét lan theo đường dây. Thiết bị cần chạy liên tục như tủ lạnh thì nên có ổ cắm chống sét lan truyền và hệ thống tiếp địa tốt do thợ điện lắp.
Chạy máy phát điện trong nhà kho có cửa mở được không?
Không nên. Khí thải máy phát có thể tích tụ trong không gian nửa kín và gây ngộ độc mà người trong nhà không nhận ra kịp. Đặt máy ngoài trời, cách xa cửa sổ và cửa ra vào, có mái che mưa thông thoáng bốn phía.
Làm sao biết lịch cắt điện bảo trì ở thôn mình?
Đăng ký số điện thoại của mình trong hợp đồng mua bán điện để nhận tin nhắn thông báo, theo dõi kênh chăm sóc khách hàng của ngành điện, và hỏi trưởng thôn vì thông báo thường được chuyển xuống thôn. Nhà mua lại nhớ đổi số liên lạc của chủ cũ.
Điện có lại thì nên làm gì trước?
Đợi vài phút cho điện áp ổn định rồi mới cắm lại các thiết bị lớn, cắm từng cái một. Bật máy bơm để nạp lại bồn nước, kiểm tra tủ lạnh và đồ đông lạnh, sạc lại toàn bộ đèn và sạc dự phòng để sẵn cho lần sau.
Nhà có người dùng máy tạo oxy thì chuẩn bị thế nào?
Gặp bác sĩ điều trị để hỏi thiết bị có thể ngừng bao lâu và có phương án bình oxy dự phòng không. Chuẩn bị nguồn điện dự phòng riêng cho thiết bị, lưu số liên lạc trạm y tế và người có xe, và tính trước việc đưa người bệnh đi sớm khi dự báo mưa lớn kéo dài.
Mất điện mà vòi nước vẫn chảy là do đâu?
Nhà có bồn nước đặt trên cao thì nước chảy xuống nhờ trọng lực nên vẫn dùng được cho tới khi bồn cạn. Máy bơm chỉ cần điện để đẩy nước từ giếng lên bồn. Vì vậy giữ bồn đầy vào mùa mưa giúp kéo dài thời gian có nước khi mất điện.