Khi mua một căn nhà cũ ở Tà Đùng, phần nước và vệ sinh cần kiểm trước khi dọn vào gồm: bể chứa nước (nứt, rò, có nắp không), nhà vệ sinh (trong hay ngoài nhà), bể tự hoại hoặc hố xí cũ (nằm ở đâu, cách giếng bao xa, đầy chưa). Hố xí đào cũ hay bể tự hoại sát giếng nước là chuyện vệ sinh phải xử lý ngay; bể nước nứt, nhà vệ sinh ngoài trời là chuyện tiện nghi sửa dần được.
Ở nông thôn vùng đồi, nhiều nhà cũ được dựng từ thời mới khai hoang, nhà vệ sinh làm sau, không theo bản vẽ nào, chủ cũ cũng chưa chắc nhớ bể ngầm nằm đâu. Bài này dành cho người mua nhà để ở ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông). Phần khoan giếng, lọc nước, xử lý nước thải sinh hoạt đã có ở danh mục điện nước của trang; ở đây là kiểm những gì căn nhà cũ đang có.
Những kiểu nhà vệ sinh hay gặp ở nhà cũ
Nhà cũ ở các thôn quanh hồ có thể có một trong mấy kiểu. Kiểu thứ nhất là nhà vệ sinh dội nước nối với bể tự hoại xây hoặc bể nhựa, đặt trong nhà hoặc sát nhà — kiểu này phổ biến ở nhà xây vài năm gần đây. Kiểu thứ hai là nhà vệ sinh dội nước ở một gian riêng ngoài sân, bể tự hoại ngay dưới hoặc cạnh đó.
Kiểu thứ ba là hố xí đào hoặc nhà tiêu khô ở góc vườn — còn gặp ở nhà rất cũ, chòi rẫy, hoặc dùng song song với nhà vệ sinh trong nhà. Kiểu thứ tư là nhà không có nhà vệ sinh đúng nghĩa.
Bộ Y tế có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu, nêu điều kiện để một nhà tiêu được xem là hợp vệ sinh (không để phân tiếp xúc với người, côn trùng; không làm ô nhiễm nguồn nước; có khoảng cách với nguồn nước). Không cần thuộc quy chuẩn; chỉ cần biết hố xí đào sát giếng, bể không kín là không đạt.
Với gia đình có người già, trẻ nhỏ, nhà vệ sinh ở ngoài trời là bất tiện lớn trong mùa mưa và những đêm lạnh. Đây thường là việc cơi nới đầu tiên sau khi mua.
Khi đi xem nhà, đừng ngại mở cửa nhà vệ sinh, xả thử bồn cầu, mở vòi, nhìn sàn và tường phòng tắm. Đó là phần chủ nhà ít muốn khoe nhưng người ở dùng nhiều lần mỗi ngày.
Tìm bể tự hoại và hố cũ
Bể ngầm không thấy được nên phải tìm. Trình tự:
- Hỏi chủ cũ: bể tự hoại nằm ở đâu, xây hay bể nhựa, hút lần cuối khi nào, ống thoát đi đâu.
- Hỏi thợ đã xây căn nhà (nếu chủ cũ còn nhớ người làm) hoặc hàng xóm.
- Nhìn quanh nhà vệ sinh: nắp thăm bằng bê tông, ống thông hơi nhô lên, mặt đất lõm hay cỏ xanh tốt bất thường là dấu bể bên dưới.
- Lần theo đường ống từ nhà vệ sinh ra.
- Đi khắp vườn tìm hố xí đào cũ, bể bỏ hoang, giếng lấp — cỏ lút có thể che miệng hố.
- Đánh dấu tất cả lên sơ đồ thửa, kèm khoảng cách tới giếng, bể nước, nhà.
Biết vị trí bể ngầm là để không trồng cây to lên trên, không cho xe đi qua, không đào nhầm khi làm móng hiên, và để thợ hút bể tìm được ngay.
Bể tự hoại cũ: kiểm những gì
Khoảng cách tới giếng. Bể tự hoại, hố xí phải cách nguồn nước một khoảng đủ để nước thải không ngấm sang. Khoảng cách cụ thể tuỳ quy chuẩn, loại đất và độ sâu giếng; nếu bể nằm sát giếng và cao hơn giếng trên dốc, đây là vấn đề cần xử lý.
Đầy hay chưa. Bể đầy thì nhà vệ sinh thoát chậm, có mùi, nước thải trào ra mặt đất quanh bể. Nếu chủ cũ không nhớ lần hút cuối, hút trước khi dọn vào là cách chắc.
Kín hay rò. Bể xây cũ có thể nứt; mặt đất quanh bể lúc nào cũng ẩm, có mùi, cỏ mọc dày là dấu hiệu rò. Bể nứt cần thợ sửa hoặc thay.
Ống thông hơi. Thiếu ống thông hơi thì mùi theo ngược về nhà vệ sinh, bể có thể đầy khí. Kiểm có ống không, có bị tắc không.
Nước thải sau bể đi đâu. Nước sau bể tự hoại phải được dẫn đi xử lý tiếp (thấm, hố lọc) theo hướng không về giếng, không xuống hồ, không sang đất hàng xóm.
Hố xí đào cũ: lấp đúng cách
Hố xí đào hoặc nhà tiêu khô bỏ lại trong vườn là thứ nên xử lý sớm, nhất là khi gia đình có trẻ nhỏ: hố sụt, nắp gỗ mục là cái bẫy nguy hiểm. Hố gần giếng còn là nguồn ô nhiễm.
Cách xử lý chung là ngưng sử dụng, rắc vôi theo hướng dẫn vệ sinh, lấp đất, nện chặt, đắp cao hơn mặt đất xung quanh một chút để khi đất lún vẫn không thành chỗ trũng đọng nước. Đánh dấu vị trí, không trồng rau ăn lá lên trên trong thời gian đầu, không đào giếng gần đó.
Khi lấp, không đứng trên miệng hố có nắp mục, không xuống hố sâu một mình: khí trong hố cũ có thể độc, thiếu ô xy. Hố lớn, sâu, hoặc nằm sát giếng, sát nhà thì nhờ người có kinh nghiệm xử lý. Cán bộ y tế xã có thể hướng dẫn cách xử lý hợp vệ sinh. Không lấp hố rồi xây đè công trình lên ngay.
Bể chứa nước, đường ống của nhà cũ
Bể nước dưới đất. Bể xây chứa nước giếng hoặc nước mưa: kiểm nắp có kín không, thành bể có nứt, đáy có cặn bùn dày không. Bể hở là chỗ lá, côn trùng, chuột rơi vào; bể nứt rò thất thoát nước mùa khô.
Bồn trên cao. Bồn inox, bồn nhựa trên chân sắt: kiểm chân đỡ có gỉ, có nghiêng không; bồn nhựa cũ phơi nắng lâu năm có giòn, có rong rêu bên trong không.
Đường ống. Ống nhựa đi nổi phơi nắng giòn nứt; ống chôn nông có thể bị rễ cây, xe đè làm vỡ. Mở hết vòi, xem áp lực nước, xem có chỗ nào ẩm ướt bất thường dọc đường ống.
Mùa khô cuối năm. Hỏi chủ cũ bể chứa có đủ nước cho cả nhà qua những tuần cuối mùa khô không, hay phải mua nước chở tới. Câu trả lời cho biết cần thêm bồn trữ bao nhiêu.
Vệ sinh trước khi dùng. Bể, bồn đã bỏ lâu phải súc rửa sạch trước khi chứa nước dùng. Nước uống nên xét nghiệm; bài về chất lượng nước giếng có ở danh mục điện nước.
Lăng quăng. Bể hở, lu, chum, lốp xe cũ đọng nước là ổ muỗi. Vùng đồi có muỗi; đậy kín, đổ bỏ nước đọng, nhất là mùa mưa.
Mùi, ruồi, chuột: dấu hiệu hệ thống vệ sinh có vấn đề
Mùi trong nhà vệ sinh dù đã cọ rửa. Có thể bể đầy, ống thông hơi tắc hoặc không có, xi phông bồn cầu khô nước vì lâu không dùng. Đổ nước vào các lỗ thoát sàn, xả bồn cầu vài lần rồi theo dõi.
Mùi quanh bể ngoài sân. Nắp thăm không kín, bể rò hoặc nước sau bể tràn ra mặt đất. Nhìn đất quanh bể có ẩm, có vệt đen không.
Ruồi nhiều quanh nhà. Mùa mưa ruồi tăng, nhưng ruồi tập trung ở một góc vườn thường là có hố xí cũ, hố rác hoặc bể rò ở đó.
Chuột, gián. Đường ống hở, hố ga không nắp là lối đi của chuột, gián vào nhà. Bịt kín, lắp lưới chắn ở miệng ống.
Nước thoát chậm. Bồn rửa, sàn tắm thoát chậm có thể do ống tắc cặn, rễ cây chui vào ống, hoặc bể đầy. Xử lý trước khi cả nhà dùng thường xuyên.
Nhà vệ sinh cho người già và trẻ nhỏ trong nhà cũ
Nhà cũ ở nông thôn hiếm khi nghĩ tới người già. Nhà vệ sinh ngoài sân, lối đi đất trơn, bậc cao, không đèn — với ông bà, đó là nơi dễ ngã nhất, nhất là đêm mưa. Trước khi làm nhà vệ sinh mới, có thể làm ngay vài việc: lát lối đi phẳng, lắp đèn có công tắc ở cửa nhà, gắn tay vịn ở bậc và trong phòng vệ sinh, thay nền trơn bằng gạch nhám.
Với trẻ nhỏ, khoá cửa phòng vệ sinh từ trong phải mở được từ ngoài; nắp bể nước, hố ga phải chắc và nặng để trẻ không lật được. Bể nước, lu, chum ngang tầm trẻ phải có nắp.
Nếu ngân sách cho phép làm một phòng vệ sinh mới, ưu tiên đặt nó liền với phòng ngủ của người già, cửa rộng, không bậc, có chỗ ngồi tắm. Một thay đổi nhỏ lúc sửa nhà đỡ rất nhiều nỗi lo về sau.
Ưu tiên xử lý trước ngày dọn vào
Không phải mọi thứ cần làm ngay; bảng xếp theo mức độ:
| Việc | Mức ưu tiên | Lý do |
|---|---|---|
| Lấp hố xí cũ, hố bỏ hoang | Làm ngay | An toàn cho trẻ, vệ sinh nguồn nước |
| Xử lý bể tự hoại sát giếng, rò | Làm ngay | Nguy cơ ô nhiễm nước dùng hằng ngày |
| Hút bể tự hoại không rõ lần hút cuối | Trước khi dọn vào | Tránh trào, mùi trong tuần đầu |
| Súc rửa bể, bồn nước; xét nghiệm nước | Trước khi dọn vào | Nước sạch cho ăn uống |
| Làm nhà vệ sinh trong nhà | Trong vài tháng đầu | Tiện cho người già, trẻ nhỏ mùa mưa |
| Thay đường ống nổi giòn | Khi có dịp sửa | Phòng vỡ ống mùa khô |
Hai dòng đầu là chuyện sức khoẻ và an toàn — đừng để "ở vài tháng rồi tính". Những dòng sau là chuyện tiện nghi, làm dần theo sức.
Làm nhà vệ sinh mới cho nhà cũ: nghĩ trước ba điều
Nhiều gia đình mua nhà cấp 4 cũ có nhà vệ sinh ngoài, muốn làm thêm một phòng vệ sinh nối vào nhà. Ba điều cần nghĩ trước khi gọi thợ. Một, vị trí: phòng mới và bể tự hoại mới phải nằm trên phần đất ở, xa giếng, thấp hơn giếng nếu được, có chỗ cho xe hút bể tới gần.
Hai, nước: nhà vệ sinh dội nước cần nguồn nước ổn định quanh năm; mùa khô giếng yếu thì bồn trữ phải đủ. Ba, thoát: nước sau bể đi đâu, có đủ đất để thấm, có đổ xuống dốc sang nhà hàng xóm hay xuống hồ không.
Thiết kế bể tự hoại, kích thước, vật liệu là việc của thợ, kỹ sư; trang có danh mục xây và sửa nhà ở vùng cao bàn công năng nhà vệ sinh kỹ hơn. Ở đây chỉ nhắc: làm một lần cho đúng chỗ, vì dời bể tự hoại sau này rất khó.
Câu hỏi thường gặp
Mua nhà cũ có cần hút bể tự hoại không?
Nếu chủ cũ không nhớ lần hút gần nhất, hoặc nhà vệ sinh thoát chậm, có mùi, nên hút trước khi dọn vào. Đây cũng là dịp để thợ xem bể có nứt, rò không.
Bể tự hoại cách giếng bao nhiêu là đủ?
Khoảng cách cụ thể tuỳ quy chuẩn hiện hành, loại đất và độ sâu giếng. Nguyên tắc là càng xa càng tốt, giếng ở phía cao hơn. Hỏi cán bộ y tế xã hoặc thợ có kinh nghiệm cho trường hợp cụ thể.
Có nên giữ hố xí đào cũ để dùng tạm không?
Không nên, nhất là khi hố gần giếng hoặc gia đình có trẻ nhỏ. Hố cũ có thể làm ô nhiễm nguồn nước và là chỗ nguy hiểm nếu nắp mục. Nên ngưng dùng, lấp đúng cách và làm nhà vệ sinh hợp vệ sinh.
Không tìm được bể tự hoại thì làm sao?
Hỏi chủ cũ, thợ đã xây, hàng xóm; lần theo đường ống từ nhà vệ sinh; tìm nắp thăm, ống thông hơi, chỗ đất lõm. Thợ hút bể có kinh nghiệm thường tìm được.
Nước giếng nhà cũ có dùng ngay được không?
Dùng tắm giặt thường được sau khi súc rửa bể chứa, nhưng nước dùng để uống, nấu ăn nên gửi xét nghiệm trước. Đặc biệt cẩn thận khi giếng nằm gần bể tự hoại, hố xí cũ hoặc chuồng trại.
Làm nhà vệ sinh mới trên đất vườn có được không?
Nhà vệ sinh, bể tự hoại là công trình xây gắn với nhà ở, nên đặt trên phần đất ở. Đặt trên phần đất trồng cây lâu năm dễ bị xem là dùng sai mục đích.