Khi đi xem một căn nhà gỗ hoặc nhà cấp 4 có kèo gỗ ở Tà Đùng, mối mọt hiện ra qua vài dấu hiệu dễ thấy: đường mối bằng đất chạy dọc chân cột, chân tường; gỗ gõ nghe tiếng rỗng, chọc nhẹ thấy bở; bột gỗ mịn rơi dưới kèo, dưới khung cửa; cánh mối rụng thành đám sau mưa đầu mùa. Mối là chuyện xử lý được nếu phát hiện sớm và khung chính còn chắc; khung đã bị ăn rỗng thì phải thay phần đó.
Đất đồi ẩm, nhiều gốc cây mục, vườn cà phê sát nhà làm vùng hồ Tà Đùng là nơi mối dễ sống. Bài này dành cho người mua nhà cũ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông): nhận biết khi đi xem, cách xử lý an toàn (không hướng dẫn tự pha hoá chất), và giữ nhà về sau.
Vì sao nhà gỗ vùng hồ dễ có mối
Mối sống thành tổ dưới đất, ăn chất gỗ, và cần độ ẩm. Vùng đồi quanh hồ Tà Đùng có đủ cả: đất ẩm suốt mùa mưa, nhiều gốc cây cà phê, gốc cây rừng mục trong đất, cành lá phủ quanh nhà. Một căn nhà gỗ chân cột chôn thẳng xuống đất, hay nhà cấp 4 có khuôn cửa gỗ sát nền ẩm, là đường vào sẵn cho mối.
Mọt khác mối: mọt là ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng, đục lỗ nhỏ trong gỗ khô, đùn ra bột gỗ mịn. Mọt thường ăn đồ gỗ, ván, kèo đã khô; mối ăn từ đất lên, thường bắt đầu ở chân cột, chân tường, khung cửa.
Nhà gỗ lâu năm của dân thường đã từng có mối và từng được xử lý theo cách của chủ nhà. Câu hỏi khi mua không phải "nhà có từng có mối không" mà là "mối còn hoạt động không, và khung chính bị ăn tới đâu".
Không chỉ nhà gỗ: nhà cấp 4 xây gạch có kèo, xà gồ gỗ, trần ván, khuôn cửa gỗ cũng là đích của mối. Mối có thể đi theo khe nứt nền, lên tường trong lớp vữa, lên tới kèo mái mà dưới nhà không thấy gì.
Dấu hiệu nhận biết khi đi xem nhà
Đường mối. Những đường đất nhỏ, nâu đỏ như ống, bám dọc chân cột, chân tường, khe nền, khuôn cửa. Bẻ thử một đoạn: còn mối trắng bò bên trong là đang hoạt động; khô rỗng là đường cũ.
Gỗ rỗng. Gõ cán tua vít vào cột, kèo, khuôn cửa: tiếng đục rỗng khác hẳn tiếng gỗ đặc. Chọc nhẹ đầu tua vít (xin phép chủ nhà) vào chỗ nghi ngờ: gỗ bở, lún sâu là đã bị ăn bên trong.
Bột gỗ và lỗ nhỏ. Đống bột mịn dưới kèo, dưới tủ, dưới khung giường cùng những lỗ tròn nhỏ trên bề mặt gỗ là dấu mọt.
Cánh mối. Sau những cơn mưa đầu mùa, mối cánh bay ra quanh đèn; sáng hôm sau cánh rụng thành đám trên bậu cửa, nền nhà. Đó là dấu có tổ mối gần đó.
Sơn phồng, giấy bong. Mối ăn gỗ dưới lớp sơn, để lại lớp sơn mỏng phồng lên, ấn vào lún. Khuôn cửa sơn bóng nhưng gõ rỗng là dấu hiệu hay bị bỏ qua.
Cửa kẹt, sàn lún. Khung cửa bị ăn làm cửa xệ, kẹt; sàn gỗ có chỗ lún mềm khi bước lên.
Đánh giá mức độ: chỗ nào quan trọng nhất
Không phải chỗ nào bị mối cũng nghiêm trọng như nhau. Ván vách, ván trần, khuôn cửa bị ăn là chuyện thay được từng tấm, từng bộ. Cột chính, kèo chính, xà đỡ mái bị ăn rỗng là chuyện an toàn — khung chịu lực yếu đi, gặp giông gió mùa mưa có thể gãy.
Khi đi xem, tập trung vào chân cột chính, đầu kèo gác lên tường hoặc lên cột, chỗ nối giữa các thanh gỗ chịu lực. Đây là những chỗ ẩm nhất và chịu lực nhiều nhất. Nếu những chỗ này còn đặc, chắc, thì dù ván vách có mối, căn nhà vẫn có thể giữ được.
Nếu khung chính có dấu hiệu bị ăn, nên mời thợ gỗ hoặc thợ xây có kinh nghiệm xem trước khi quyết định. Với nhà lớn hoặc có ý định giữ khung cũ để làm lại, hỏi thêm kỹ sư về khả năng chịu lực.
Một mẹo khi đi xem: mang theo đèn pin, soi vào những chỗ ít người để ý như mặt trên của xà gồ, mặt sau khuôn cửa, chân tủ âm tường, gầm cầu thang gỗ. Mối thích chỗ tối, và chủ nhà ít khi sơn sửa những chỗ đó.
Đừng tin vào lớp sơn mới. Căn nhà gỗ vừa được sơn lại toàn bộ trước khi bán có thể là chủ nhà chăm, cũng có thể là che đi đường mối.
Xử lý mối: việc của người có chuyên môn
Diệt mối triệt để thường cần xử lý cả tổ mối dưới đất, không chỉ phần gỗ thấy được. Các phương pháp hiện nay gồm xử lý nền đất, đặt bả, xử lý gỗ — mỗi phương pháp dùng hoá chất hoặc chế phẩm có quy định riêng, cần người có chuyên môn và dùng sản phẩm được phép lưu hành.
Trang không hướng dẫn tự pha, tự phun thuốc diệt mối. Hoá chất diệt côn trùng có thể độc với người, trẻ nhỏ, vật nuôi, ngấm xuống giếng nước. Một gia đình mới về, có giếng đào gần nhà, có vườn rau, có gà — càng cần cẩn thận.
Cách làm an toàn: tìm đơn vị diệt mối có hoạt động hợp pháp (có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang), hỏi rõ phương pháp, sản phẩm dùng, cách bảo vệ nguồn nước, thời gian cách ly trước khi gia đình vào ở, có bảo hành không. Làm trước khi dọn đồ vào là thuận nhất.
Phần gỗ đã bị ăn rỗng thì xử lý xong vẫn phải thay. Diệt mối giữ phần còn lại khỏi bị ăn tiếp, không làm gỗ rỗng chắc lại.
Sửa phần gỗ bị hỏng
Trình tự hay dùng khi nhà gỗ, kèo gỗ có phần bị mối hoặc mục:
- Xử lý mối trước (nếu còn hoạt động) bởi người có chuyên môn.
- Đánh dấu toàn bộ phần gỗ hỏng: vách, ván trần, khuôn cửa, chân cột, đầu kèo.
- Với cột, kèo chịu lực: thợ chống đỡ tạm, cắt bỏ phần mục, nối hoặc thay bằng gỗ tốt, hoặc kê chân cột lên trụ gạch, đá để gỗ không chạm đất ẩm.
- Thay ván vách, ván trần bị ăn; chọn gỗ đã xử lý chống mối hoặc vật liệu khác cho những chỗ sát đất.
- Tạo khoảng hở thông thoáng dưới sàn, quanh chân cột; dọn đất, gỗ mục, cành lá sát nhà.
- Sơn, phủ bảo vệ gỗ theo hướng dẫn của thợ.
Với nhà gỗ cũ có giá trị (gỗ tốt, kiểu dáng đẹp), sửa từng phần thường giữ được hồn căn nhà. Với nhà gỗ tạm, gỗ tạp đã bị ăn nhiều, dỡ làm lại có khi hợp lý hơn — thợ gỗ địa phương sẽ cho ý kiến sát nhất.
Giữ nhà khỏi mối sau khi dọn vào
Giữ gỗ khô, cách đất. Không để gỗ chạm đất ẩm. Chân cột kê đá, kê trụ; khuôn cửa cách nền; không dựng củi, ván, cột gỗ sát tường nhà.
Dọn quanh nhà. Gốc cây mục, đống củi, đống lá sát nhà là chỗ mối làm tổ. Để củi ở kho cách nhà một khoảng, kê cao.
Thông gió. Gầm sàn, gầm cầu thang, góc kho cần gió đi qua. Chỗ tối ẩm kín gió là chỗ mối thích.
Kiểm định kỳ. Mỗi đầu mùa mưa, đi một vòng soi chân cột, chân tường, khuôn cửa, gầm trần tìm đường mối mới. Phát hiện sớm thì xử lý nhỏ.
Đồ gỗ mang lên. Bàn ghế, tủ gỗ từ thành phố mang lên kê cách tường, cách nền; kiểm mọt trước khi mang vào nhà.
Sửa chỗ ẩm. Mái dột, ống nước rò, nền thấm làm gỗ ẩm là mời mối tới. Sửa dột, sửa rò sớm cũng là phòng mối.
Hỏi chủ cũ về lịch sử mối của căn nhà
Chủ nhà cũ thường biết căn nhà đã từng có mối hay không, ở đâu, đã xử lý thế nào. Hỏi cụ thể: mối từng lên ở chỗ nào, năm nào, ai xử lý, dùng cách gì, sau đó có lại không. Người bán thẳng thắn với chuyện này là dấu hiệu tốt; người khẳng định "nhà này chưa bao giờ có mối" ở một căn nhà gỗ lâu năm vùng đồi thì nên kiểm kỹ hơn.
Hỏi hàng xóm: các nhà xung quanh có hay bị mối không. Nếu cả xóm đều phải xử lý mối định kỳ, căn nhà bạn mua cũng sẽ cần, và đó là việc cần đưa vào lịch chăm nhà.
Nếu chủ cũ từng thuê đơn vị xử lý và còn giấy bảo hành, xin bản sao. Thông tin về phương pháp, thời điểm xử lý giúp người làm sau chọn cách phù hợp, tránh dùng chồng hoá chất.
Mối trong vườn: gốc cà phê, củi và cây mục quanh nhà
Mối không chỉ ở trong nhà. Vườn cà phê già, gốc cây đã cưa, đống củi chất sát hiên, cột rào gỗ cũ cắm xuống đất — tất cả là nơi mối làm tổ và từ đó đi vào nhà. Dọn vườn quanh khu nhà vì vậy cũng là một phần của chống mối.
Những gốc cây lớn đã chết sát nhà nên đào bỏ hoặc để người có kinh nghiệm xử lý. Củi để ở kho riêng cách nhà, kê trên giá cao khỏi mặt đất. Cột rào, cọc giàn nên dùng vật liệu ít bị mối hoặc thay định kỳ.
Gia đình mới về hay dựng hàng rào, giàn bầu bí, chuồng gà bằng tre, gỗ tạp sát nhà. Những thứ này mục nhanh trong mùa mưa và thành cầu nối cho mối; đặt chúng cách tường nhà một khoảng, hoặc dùng trụ sắt, trụ bê tông ở chân.
Mối trong vườn cũng có vai trò phân huỷ gỗ mục, trả chất hữu cơ cho đất; không cần diệt mối khắp vườn. Mục tiêu là giữ một vành an toàn quanh nhà, không phải xoá sạch mối trên cả thửa.
Nhà gỗ cũ: giữ lại sửa hay dỡ làm mới
Sau khi biết mức độ mối mọt, câu hỏi tiếp theo là giữ hay dỡ. Giữ hợp lý khi khung chính bằng gỗ tốt còn chắc, căn nhà có kiểu dáng gia đình thích, và chỉ cần thay vách, ván, kê lại chân cột. Một căn nhà gỗ cũ được sửa cẩn thận có nét riêng mà nhà mới khó có.
Dỡ hợp lý khi khung chính đã bị ăn rỗng nhiều chỗ, gỗ tạp, nhà nghiêng, hoặc căn nhà quá nhỏ so với nhu cầu. Gỗ còn tốt sau khi dỡ có thể dùng lại làm bàn, kệ, cửa, làm chi tiết cho căn nhà mới.
Quyết định này nên có ý kiến của thợ gỗ địa phương — người biết loại gỗ, cách dựng nhà của vùng — và nếu nhà lớn, của kỹ sư. Dỡ nhà, xây mới còn kéo theo chuyện giấy phép, chuyện đăng ký lại tài sản trên sổ; hỏi xã trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Mua nhà gỗ đã có mối có nên không?
Có thể, nếu khung chịu lực chính còn chắc và mối được xử lý. Nếu cột, kèo chính đã bị ăn rỗng, phải tính chuyện thay khung — cân nhắc kỹ với thợ gỗ trước khi mua.
Tự mua thuốc diệt mối về xịt có được không?
Không nên. Hoá chất diệt côn trùng độc với người, vật nuôi và có thể ngấm vào nguồn nước giếng. Thuê đơn vị có chuyên môn, hỏi rõ sản phẩm được phép lưu hành và cách bảo vệ gia đình.
Mối và mọt khác nhau thế nào?
Mối sống thành tổ dưới đất, đi lên bằng đường đất, ăn gỗ từ trong ra. Mọt là ấu trùng bọ cánh cứng đục lỗ nhỏ trong gỗ khô, đùn bột mịn. Cách xử lý hai loại khác nhau.
Nhà xây gạch có bị mối không?
Có, nếu nhà có kèo, xà gồ, trần ván, khuôn cửa hay tủ âm tường bằng gỗ. Mối đi theo khe nứt nền, theo lớp vữa lên tới kèo mái mà dưới nhà khó thấy, nên nhà gạch vẫn cần kiểm định kỳ.
Thấy cánh mối bay sau mưa có phải nhà có mối không?
Cho thấy có tổ mối ở gần, chưa chắc là ở trong nhà. Kiểm chân cột, chân tường, khuôn cửa, đồ gỗ; dọn gốc cây mục, củi quanh nhà, và nếu thấy đường mối mới thì mời người có chuyên môn xem.
Gỗ nào ít bị mối ở vùng đồi ẩm?
Gỗ đã xử lý chống mối và các loại gỗ cứng tự nhiên ít bị hơn gỗ tạp chưa xử lý, nhưng không loại nào miễn hoàn toàn. Giữ gỗ khô, cách đất mới là cách bền nhất.