Quanh một căn nhà ở Tà Đùng, vài gốc cây ăn trái hợp khí hậu vùng này — chuối, bơ, mít, chanh dây trên giàn, ổi, chanh, một hai gốc sầu riêng nếu thửa đủ rộng — đủ cho gia đình có trái ăn rải rác quanh năm. Điều quan trọng không nằm ở trồng cây gì mà ở đặt cây ở đâu: cây cao, trái nặng phải cách mái nhà, lối đi, chỗ để xe và bể nước một khoảng ít nhất bằng tán cây khi trưởng thành.
Bài này nói về vườn trái của một gia đình sống trên đất — không phải trồng sầu riêng hay bơ làm kinh tế, không bàn giống, sản lượng hay đầu ra. Đó là chuyện của những trang nông nghiệp. Ở đây là câu hỏi người mới về ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) hay hỏi: trồng mấy gốc, trồng chỗ nào để vài năm nữa cây vẫn là niềm vui chứ không thành mối lo.
Những cây hợp với vườn nhà vùng hồ Tà Đùng
Chuối. Lên nhanh, cho trái sớm, lá dùng gói bánh, thân dùng giữ mép luống. Trồng ở chỗ ẩm, phía dưới khu nhà, hứng được nước thải rửa rau (không phải nước bể phốt). Bụi chuối không cao, rễ nông, trồng gần nhà được.
Bơ. Cây quen thuộc của Tây Nguyên. Cây bơ lớn có thể cao, tán rộng, cành giòn dễ gãy khi gió mạnh. Trồng cách nhà xa, ở chỗ thoát nước tốt — bơ rất kỵ úng rễ.
Mít. Dễ tính, chịu đất đồi. Trái mít to và nặng, mọc cả trên thân và cành lớn. Đặt cách lối đi chính và chỗ trẻ chơi.
Sầu riêng. Cây cao, tán rộng, trái nặng có gai, rụng khi chín. Với vườn nhà, một hai gốc là đủ, đặt ở vòng ngoài thửa, tuyệt đối không trồng trên lối đi, chỗ để xe, sân chơi.
Chanh dây, mướp, bầu trên giàn. Cây leo giàn vừa che nắng sân, vừa cho trái. Chanh dây vốn quen đất Tây Nguyên. Giàn đặt cạnh nhà là được, chỉ lưu ý giàn chắc chắn trước mùa mưa gió.
Ổi, chanh, quýt, bưởi. Cây thấp, tán vừa, trồng gần nhà được, cho trái quanh năm hoặc theo mùa ngắn. Hợp làm hàng cây giữa sân và vườn.
Khoảng cách gợi ý theo nhóm cây
Không có quy chuẩn bắt buộc cho cây trong vườn nhà; bảng dưới là cách nghĩ dựa trên kích thước tán và rễ khi trưởng thành. Hỏi thợ làm vườn địa phương để có con số hợp với từng giống:
| Nhóm cây | Ví dụ | Đặt so với mái nhà, bể nước | Tránh đặt |
|---|---|---|---|
| Cây thấp, rễ nông | Chuối, đu đủ, chanh, ổi | Gần nhà được, cách vài bước | Ngay trên đường ống nước |
| Cây vừa | Bưởi, quýt, mãng cầu | Cách nhà khoảng bằng tán cây lớn | Sát móng nhà, sát bể tự hoại |
| Cây cao, tán rộng | Bơ, mít, xoài | Xa nhà, ở vòng ngoài thửa | Trên lối đi chính, chỗ để xe |
| Cây rất cao, trái nặng có gai | Sầu riêng | Xa nhà nhất, rìa vườn | Bất kỳ chỗ nào người hay đứng, ngồi, đi qua |
| Cây leo giàn | Chanh dây, mướp, bầu, bí | Sát nhà, trên sân | Leo lên mái tôn (làm hỏng mái, nghẹt máng) |
Nguyên tắc đơn giản để nhớ: hình dung cây mười năm sau, vẽ một vòng tròn bằng tán của nó; trong vòng tròn đó không nên có mái nhà, bể nước, giếng, chỗ để xe hay chỗ trẻ chơi.
Vì sao cây to sát nhà là mối lo trên đất đồi
Gió và cành gãy. Vùng hồ trống, gió có thể lùa mạnh vào những cơn giông đầu mùa mưa. Cây bơ, sầu riêng tán rộng hứng gió, cành lớn gãy đổ lên mái tôn là chuyện không hiếm ở các vùng trồng cây ăn trái Tây Nguyên. Một mái tôn thủng giữa mùa mưa là cả tuần khổ.
Trái rơi. Sầu riêng chín rụng tự nhiên, trái nặng có gai; mít to cũng có lúc rụng. Đặt cây trên chỗ người hay qua lại là đặt rủi ro hằng ngày, nhất là với trẻ nhỏ.
Rễ. Rễ cây lớn tìm tới chỗ có nước: bể nước, đường ống, bể tự hoại, rãnh thoát nước. Trên đất đồi, rễ lớn sát mép taluy còn có thể làm xáo trộn đất ở mép. Rễ không phải lúc nào cũng phá, nhưng sửa một bể nước nứt vì rễ tốn công hơn nhiều so với trồng cây xa ngay từ đầu.
Lá và bóng. Lá rụng làm nghẹt máng xối, ẩm mái; bóng cây quá dày phủ nhà làm nhà ẩm và tối hơn trong mùa mưa vốn đã thiếu nắng. Ở vùng sương như Tà Đùng, nắng sáng lọt vào nhà là thứ quý; đừng để cây che mất phía đông.
Thửa mua lại đã có sẵn cây to sát nhà: làm gì
Nhiều thửa nhà vườn ở Tà Đùng có sẵn cây sầu riêng, bơ do chủ cũ trồng sát nhà từ khi cây còn nhỏ. Trình tự xử lý:
- Đi một vòng ghi lại cây nào tán đã chạm mái, cành nào khô, cành nào chĩa qua mái, cây nào nghiêng về phía nhà.
- Nhờ người có kinh nghiệm tỉa cây (thợ địa phương, người làm vườn lâu năm) xem có cần tỉa cành hướng nhà, hạ bớt độ cao hay không. Không tự trèo cây lớn tỉa cành.
- Tỉa trước mùa mưa, khi trời khô, để vết cắt kịp khô và cành yếu được bỏ trước mùa giông.
- Với cây có trái nặng trên lối đi, đổi lối đi thay vì chặt cây nếu được; hoặc rào khu dưới tán vào mùa trái.
- Chỉ hạ hẳn cây khi nó thật sự đe doạ nhà và không tỉa được; cây ăn trái lớn mất nhiều năm mới có lại.
Nếu cây nằm sát ranh và tán chìa sang đất hàng xóm, hoặc cây của hàng xóm chìa sang mái nhà mình, nói chuyện với nhau trước khi tỉa. Bộ luật Dân sự có quy định về cây cối ở ranh giới bất động sản liền kề; ở thôn, một lời chào hỏi thường giải quyết nhanh hơn.
Trồng mới: cách chọn bao nhiêu gốc
Một gia đình ba đến sáu người ăn không hết trái của mười gốc cây lớn. Câu hỏi thực tế là gia đình thích ăn gì, ai chăm, và trái chín vào lúc nào trong năm. Rải các loại cây có mùa trái khác nhau để quanh năm có thứ ăn: chuối gần như quanh năm, chanh dây theo đợt, ổi, chanh rải rác, mít, bơ, sầu riêng theo mùa.
Với cây lâu năm, cũng nên nghĩ tới công chăm: mỗi gốc cần tỉa cành, làm cỏ quanh gốc, bón phân, có khi phun thuốc, hái trái. Mười gốc là mười lần công việc đó mỗi mùa. Gia đình đi về giữa thành phố và Tà Đùng nên chọn ít gốc nhưng khoẻ, dễ tính, hơn là nhiều gốc rồi bỏ mặc.
Ưu tiên cây thấp và vừa ở gần nhà, chỉ đặt một hai cây cao ở vòng ngoài. Trồng theo kiểu vườn nhà, mỗi cây có khoảng trống riêng để nhìn thấy, hái được, tỉa được. Một cây ăn trái cao quá tầm thang nhà là cây chỉ còn để ngắm.
Đất trồng: đào hố rộng, trộn phân hoai, chọn chỗ thoát nước tốt; trên đất dốc, làm bồn hình vòng cung chắn phía dưới để giữ nước tưới và phân. Mùa trồng thích hợp là đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm và cây con kịp bén rễ trước mùa khô.
Giống cây mua ở đâu, giống nào phù hợp — hỏi các vườn ươm trong vùng, hội nông dân hay khuyến nông. Trang không giới thiệu cơ sở cụ thể; có thể tìm doanh nghiệp nông nghiệp, vườn ươm trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Cây ăn trái sát ranh đất hàng xóm
Trên đất đồi Tà Đùng, ranh giữa hai thửa vườn nhiều khi chỉ là một hàng cà phê, một bờ đất hay vài cọc gỗ. Trồng cây ăn trái lớn sát ranh là gieo chuyện cho vài năm sau: tán chìa sang, trái rụng bên kia, rễ lan sang, bóng che vườn rau nhà bên. Ai hái trái rụng bên đất hàng xóm, ai chịu khi cành gãy đè mái nhà bên kia — những câu hỏi này nghe nhỏ nhưng là nguồn xích mích hay gặp ở nông thôn.
Cách tránh đơn giản: cây cao trồng lùi vào trong thửa, cách ranh ít nhất bằng nửa tán cây trưởng thành; sát ranh chỉ trồng cây thấp, hàng rào sống, hoặc để trống làm lối đi. Nếu muốn trồng cây lớn gần ranh vì đó là chỗ đất đẹp nhất, nói trước với hàng xóm, có khi họ còn vui vì được chia trái.
Bộ luật Dân sự có điều về cây cối, công trình ở ranh giới giữa các bất động sản liền kề. Không cần thuộc từng chữ, chỉ cần nhớ: cây trồng sát ranh mà gây hại cho bên kia thì chủ cây phải chịu trách nhiệm. Mua thửa đã có cây lớn sát ranh thì hỏi chủ cũ và hàng xóm xem hai bên đã có thoả thuận gì chưa, ghi lại.
Ghi sổ vườn: cây nào, ở đâu, trồng khi nào
Người mới về hay trồng theo hứng: thấy cây giống đẹp thì mua, thấy chỗ trống thì trồng. Vài năm sau vườn thành rừng nhỏ, cây chen nhau, không còn lối đi. Một tờ sơ đồ thửa vẽ tay, đánh dấu từng cây, ghi tên, ngày trồng, nguồn giống, sẽ giúp gia đình nhìn trước được vườn mười năm sau và tránh trồng chồng chéo.
Sổ vườn cũng có ích khi bán lại hay để lại cho con: người nhận biết cây nào già, cây nào mới, cây nào từng bị bệnh. Với cây ăn trái lâu năm như sầu riêng, bơ, ghi lại những lần tỉa, bón, sâu bệnh giúp người sau chăm đúng.
Mỗi đầu mùa mưa, cầm sơ đồ đi một vòng: cây nào cần tỉa, chỗ nào còn trống cho cây mới, chỗ nào phải để trống làm lối đi, chỗ phơi. Vườn nhà có kế hoạch nhỏ như vậy giữ được vẻ gọn gàng mà không cần thuê người thiết kế.
Cây ăn trái, trẻ nhỏ và người già
Gia đình có trẻ nhỏ cần nghĩ thêm vài chuyện. Trẻ thích trèo cây: cây thấp, cành chắc như ổi, chanh là chỗ chơi an toàn hơn bơ, mít. Cây có gai như chanh, bưởi không trồng ngay lối chạy. Trái rụng như sầu riêng phải ở chỗ trẻ không chơi.
Người già trong nhà thích hái trái, nhặt lá. Lối tới các gốc cây gần nhà nên phẳng, có bậc, không trơn mùa mưa; tránh để người già trèo thang hái trái trên cao. Những cây chỉ hái được bằng thang thì nhờ người trẻ hoặc thuê người hái.
Một lưu ý khác: các thuốc bảo vệ thực vật dùng cho cây ăn trái phải theo hướng dẫn trên bao bì, đủ thời gian cách ly trước khi hái, cất xa tầm tay trẻ. Gia đình chỉ trồng vài gốc để ăn thì nên hạn chế thuốc, chấp nhận trái kém đẹp một chút. Có dấu hiệu ngộ độc sau khi tiếp xúc thuốc thì đưa tới cơ sở y tế ngay.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng có nên trồng trong vườn nhà ở Tà Đùng không?
Có thể, nếu thửa đủ rộng để đặt cây xa nhà, xa lối đi. Cây lớn cao, trái nặng có gai rụng khi chín; một hai gốc ở rìa vườn là hợp với gia đình, đừng trồng sát nhà hay chỗ trẻ chơi.
Cây bơ cách nhà bao xa là an toàn?
Không có quy chuẩn bắt buộc. Cách nghĩ đơn giản là khoảng cách ít nhất bằng bán kính tán cây khi trưởng thành, cộng thêm phần dư cho cành gãy. Hỏi người trồng bơ lâu năm trong thôn để biết giống của mình lớn tới đâu.
Cây hàng xóm chìa cành qua mái nhà mình thì làm sao?
Nói chuyện với hàng xóm trước, đề nghị cùng tỉa. Bộ luật Dân sự có quy định về cây cối ở ranh giới bất động sản liền kề; nếu không thoả thuận được, nhờ trưởng thôn hoặc tổ hoà giải ở thôn.
Mua thửa có sẵn vườn cây ăn trái thì có phải ghi cây vào hợp đồng không?
Nên ghi rõ cây trồng trên đất được chuyển giao cùng thửa đất, để tránh tranh cãi về việc chủ cũ quay lại thu hoạch vụ đang chín. Hỏi công chứng viên cách ghi.
Trồng cây ăn trái trên phần đất ở có được không?
Được. Đất ở có thể trồng cây; không có quy định cấm trồng cây ăn trái quanh nhà. Ngược lại mới là chỗ vướng: xây nhà trên phần đất vườn.
Mùa nào trồng cây ăn trái ở Tà Đùng tốt nhất?
Đầu mùa mưa theo lệ chung Tây Nguyên, khi đất đã đủ ẩm sau vài trận mưa đầu. Trồng giữa mùa khô thì phải tưới đều suốt mấy tháng, cây con dễ chết; trồng cuối mùa mưa thì cây chưa kịp bén rễ đã gặp nắng hanh.