Rào một thửa nhà vườn ở Tà Đùng nên bắt đầu từ câu hỏi "rào để làm gì": giữ gà và chó trong nhà, chặn trâu bò thả rông, che tầm nhìn từ đường, hay đánh dấu ranh với hàng xóm. Với đa số gia đình, hàng rào sống trồng cây xen trụ và lưới là đủ và hợp với vùng đồi; tường xây chỉ cần ở mặt tiền khu nhà. Dù kiểu nào, hàng rào phải dựng lùi vào trong mốc ranh của mình, không lấn đường, không lấn đất hàng xóm.
Ở các thôn quanh hồ thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), hàng rào còn là lời giới thiệu của người mới về với thôn: rào cao kín hết khác với một hàng chè tàu thấp nhìn thấy sân. Bài này đi qua từng kiểu rào, cách rào đúng ranh và những chuyện hay vướng.
Các kiểu rào cho thửa nhà vườn
So sánh theo công dụng cho một gia đình ở vùng đồi:
| Kiểu rào | Hợp để | Ưu điểm | Lưu ý ở Tà Đùng |
|---|---|---|---|
| Hàng rào sống (chè tàu, dâm bụt, cây bụi) | Đánh dấu ranh, che mắt nhẹ, giữ đất | Rẻ, mát, đẹp, giữ đất chống xói | Mất vài năm mới kín; phải cắt tỉa; không trồng loài lấn mạnh sang đất người |
| Tre, phên tre, cọc gỗ | Rào tạm khu vườn rau, khu gà | Vật liệu sẵn, làm nhanh | Mục sau vài mùa mưa, phải thay |
| Lưới B40 hoặc lưới thép trên trụ | Giữ gà, chó; chặn gia súc | Bền, thông thoáng, dựng nhanh | Trụ trên đất dốc cần chôn chắc; nên trồng cây leo để mềm lại |
| Dây thép gai | Chặn trâu bò ở rìa vườn xa | Rẻ, nhanh | Nguy hiểm cho trẻ em, không dùng quanh khu nhà |
| Tường xây, tường rào kết hợp song sắt | Mặt tiền khu nhà, cổng | Chắc, kín, an ninh | Là công trình xây dựng; chặn nước mưa nếu không chừa lỗ thoát |
Nhiều gia đình kết hợp: tường thấp và cổng ở mặt tiền khu nhà, lưới có cây leo bọc phần sân, hàng rào sống quanh phần vườn. Cách này vừa đủ an toàn vừa giữ được dáng nhà vườn nông thôn.
Rào lùi vào trong mốc ranh của mình
Mốc ranh trên đất đồi hiếm khi rõ. Có thửa còn cọc bê tông do đơn vị đo đạc cắm, có thửa chỉ là một hàng cà phê, một bờ mương, một gốc cây to. Trước khi dựng hàng rào kiên cố, nên đo lại ranh theo sổ và theo hồ sơ địa chính, cắm mốc có mặt hàng xóm. Việc đo, cắm mốc và ký giáp ranh có bài riêng trên trang; ở đây chỉ nhấn: dựng rào trước khi rõ mốc là tự chuốc tranh chấp.
Khi đã có mốc, dựng hàng rào nằm trọn bên trong đất mình. Mặt ngoài hàng rào trùng hoặc lùi vào so với đường ranh, không chồm sang. Hàng rào sống phải tính cả độ xoè của bụi cây khi lớn: trồng sát ranh, vài năm sau cây lấn sang đất hàng xóm nửa mét là chuyện thường.
Có trường hợp hai nhà muốn làm chung một hàng rào trên đường ranh, chia đôi chi phí. Cách này tiết kiệm nhưng nên ghi thành giấy thoả thuận đơn giản: hàng rào nằm trên ranh, ai sửa, ai chịu khi hỏng, sau này một bên muốn đổi kiểu rào thì sao. Bộ luật Dân sự có quy định về mốc giới ngăn cách giữa các bất động sản; giấy thoả thuận giúp hai bên khỏi phải nhắc tới luật.
Đừng dời mốc, nhổ cọc ranh cũ khi chưa có hàng xóm cùng xác nhận, kể cả khi bạn tin mốc đó sai.
Rào mặt đường: không lấn hành lang đường
Đường liên xã, đường thôn có phạm vi bảo vệ. Đường giao thông có hành lang và phạm vi đất dành cho đường theo quy định về đường bộ. Đường thôn quanh hồ Tà Đùng nhiều đoạn chưa cắm mốc lộ giới rõ, nhưng không có nghĩa là rào tới sát mép nhựa hay mép đất là được.
Hỏi trước khi xây tường mặt tiền. Hỏi cán bộ địa chính, giao thông của xã: đoạn đường trước nhà có lộ giới hay quy hoạch mở rộng không, tường rào phải lùi bao nhiêu. Xây rồi bị yêu cầu tháo là mất trắng.
Sổ đỏ có thể đã trừ phần lộ giới. Một số sổ ghi rõ phần diện tích nằm trong hành lang đường. Phần đó vẫn đứng tên bạn nhưng bị hạn chế xây dựng. Rào kiên cố lên đó là sai.
Chừa chỗ cho xe đỗ, quay đầu. Lùi cổng vào trong một khoảng giúp xe dừng ngoài cổng không chắn đường thôn — chuyện lịch sự với xe chở cà phê, xe chở hàng mùa thu hoạch.
Hàng rào sống: chọn cây nào cho vùng đồi
Hàng rào sống là kiểu rào truyền thống của nông thôn Việt Nam và rất hợp với Tà Đùng: rễ cây giữ đất ở mép thửa, che bớt gió, tạo bóng, chim chóc làm tổ, nhìn từ đường thấy nhà xanh mà không kín bưng. Cây hay dùng là những loài bụi chịu cắt tỉa như chè tàu, dâm bụt, cây bụi lá nhỏ; cũng có thể xen cây có ích như sả, chanh dây leo trên lưới.
Nguyên tắc chọn: cây chịu được đất đỏ và mùa khô, mọc vừa phải, không có gai sắc ở chỗ trẻ chơi, không phải loài lan mạnh bằng rễ hay hạt sang vườn bên cạnh. Không nên dùng cây ngoại lai xâm hại, nhất là ở thửa gần rừng, gần hồ — chúng có thể lan ra khu tự nhiên của Vườn quốc gia Tà Đùng.
Trồng hàng rào sống vào đầu mùa mưa để cây kịp bén rễ. Hai ba mùa đầu cây còn thưa, nên căng thêm lưới tạm bên trong để giữ gà. Cắt tỉa vài lần mỗi năm, giữ độ cao ngang tầm mắt hoặc thấp hơn ở mặt tiền để nhìn được ra đường, cao hơn ở phía cần che gió.
Hàng rào sống cần chăm. Nếu gia đình ít khi ở nhà, chọn loài ít phải tỉa hoặc chấp nhận lưới thép có cây leo — vẫn xanh mà đỡ công.
Cổng nhà vườn: rộng bao nhiêu, đặt chỗ nào
Cổng là chỗ đi lại nhiều nhất, nên đặt ở đoạn đường có tầm nhìn tốt hai phía, không ngay khúc cua hay đầu dốc. Trên đường đất đỏ mùa mưa, xe máy ra vào cổng ở chân dốc rất dễ trượt; nếu được, đặt cổng ở đoạn tương đối bằng và làm một đoạn đệm cứng từ mép đường vào trong cổng.
Bề rộng cổng tính theo xe lớn nhất phải vào: xe máy thì hẹp, xe ba gác chở vật liệu, xe tải nhỏ chở bồn nước, máy khoan giếng thì phải rộng hơn hẳn. Nhiều gia đình làm cổng chính rộng cho xe vào dịp cần, và một cổng nhỏ cho người đi hằng ngày.
Cổng nên mở vào trong sân, không mở ra đường. Cánh cổng trên đất dốc dễ bị xệ, cạ xuống nền; chọn cổng nhẹ hoặc cổng trượt, có bánh xe, trụ chôn chắc.
Ở vùng có trâu bò thả theo đường thôn, cổng luôn đóng là cách giữ vườn rau. Một cái chốt đơn giản, ai cũng mở được từ cả hai phía, an toàn hơn khoá kín khi có việc gấp.
Những chuyện hay vướng khi rào
Rào chặn lối đi chung có từ lâu. Có những lối mòn băng qua vườn mà người trong thôn đi nhiều năm, ra rẫy, xuống hồ. Dù lối đó nằm trong thửa của bạn, rào chặn đột ngột sẽ gây phản ứng. Nếu lối đó là lối đi duy nhất của thửa phía trong, luật còn có quy định về quyền về lối đi qua. Nói chuyện trước, tìm phương án, có khi chừa một lối cạnh rào.
Rào chặn dòng nước mưa. Tường xây kín chân trên sườn dốc biến thành con đập nhỏ mỗi trận mưa; nước dồn lại rồi phá một chỗ yếu, hoặc đổ sang nhà bên. Chừa lỗ thoát nước ở chân tường theo đúng đường nước chảy tự nhiên.
Rào giáp đất rừng, mép hồ. Thửa giáp rừng hoặc gần mép hồ thủy điện có thể có phần đất không được xây dựng hay rào kiên cố. Chỉ rào trong phạm vi thửa trên sổ, hỏi trước với xã.
Rào trước khi sang tên xong. Nhiều người mua xong là rào ngay, khi sổ chưa sang tên và mốc chưa đo. Nếu sau đó đo lại ranh lệch, hàng rào mới dựng thành tranh chấp. Đợi có kết quả đo và sổ đứng tên mình.
Rào theo giai đoạn: làm gì trước, làm gì sau
Không cần rào hết thửa ngay tuần đầu. Trình tự hợp lý cho gia đình mới mua nhà vườn:
- Sau khi sổ đứng tên và đã đo, cắm mốc: đánh dấu ranh bằng cọc và dây hoặc một hàng cây non, chưa xây gì kiên cố.
- Rào khu cần ngay: quanh vườn rau, khu thả gà, chỗ trẻ chơi gần mép dốc. Dùng lưới, tre, vật liệu tạm.
- Làm cổng và đoạn rào mặt đường sau khi đã hỏi xã về khoảng lùi; đây là đoạn đáng làm chắc chắn nhất.
- Trồng hàng rào sống quanh phần vườn vào đầu mùa mưa kế tiếp; trong lúc chờ cây lớn, giữ lưới tạm bên trong.
- Sống qua một mùa mưa, xem nước chảy, xem gia súc nhà ai đi qua đâu, rồi mới quyết đoạn nào cần tường, đoạn nào chỉ cần cây.
- Ghi lại vị trí hàng rào trên sơ đồ thửa, kèm thoả thuận với hàng xóm nếu có hàng rào chung.
Làm theo giai đoạn đỡ tiền ngay từ đầu và tránh xây sai chỗ. Nhiều gia đình sau một năm sống ở Tà Đùng thấy mình cần rào ít hơn tưởng: hàng xóm ai cũng biết mặt, thứ cần giữ thật sự chỉ là gà, vườn rau và trẻ nhỏ.
Hàng rào và an ninh khi nhà vắng người
Gia đình ở xa, chỉ về Tà Đùng vài lần mỗi năm thường muốn rào thật kín, khoá thật chắc. Kinh nghiệm ở nông thôn cho thấy hàng rào cao không thay được người trông: một căn nhà vắng lâu, cỏ mọc lút cổng, dù rào kín vẫn là căn nhà ai cũng biết đang không có người.
Cách giữ nhà hữu hiệu hơn là quen hàng xóm, nhờ một gia đình gần đó trông giúp, để lại số liên lạc với trưởng thôn, thỉnh thoảng nhờ người phát cỏ, mở cửa cho thoáng. Hàng rào khi đó chỉ cần đủ để trâu bò, chó lạ không vào phá, và để người lạ biết đây là đất có chủ.
Những thứ dễ mất ở nhà vắng là máy bơm, dây điện, nông cụ, bình gas. Cất vào phòng có khoá trong nhà hoặc mang theo, đừng để trong kho ngoài vườn chỉ có hàng rào che.
Câu hỏi thường gặp
Xây tường rào trên đất vườn có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và vị trí. Tường rào mặt đường trong khu có quy hoạch, lộ giới thường cần hỏi xã; tường rào ở nông thôn ngoài khu quy hoạch có thể thuộc diện miễn phép. Hỏi UBND xã Tà Đùng trước khi xây để chắc.
Hàng rào chung với hàng xóm thì ai trả tiền?
Do hai bên thoả thuận. Nên ghi một tờ giấy đơn giản: hàng rào nằm trên ranh, chi phí chia thế nào, ai sửa khi hỏng. Không có thoả thuận thì mỗi nhà tự rào trong đất mình là đỡ chuyện nhất.
Cây hàng rào sống mọc lấn sang đất hàng xóm thì sao?
Chủ hàng rào nên tỉa phần lấn sang. Nếu hàng xóm có ý kiến, cùng thoả thuận cách tỉa; để lâu phần lấn có thể thành nguồn tranh chấp ranh.
Có nên rào bằng dây thép gai không?
Chỉ ở rìa vườn xa, nơi cần chặn trâu bò. Quanh khu nhà, sân, lối đi, dây thép gai nguy hiểm cho trẻ em và người già, nên dùng lưới hoặc hàng rào sống.
Đường thôn chưa có mốc lộ giới thì rào tới đâu?
Hỏi cán bộ địa chính, giao thông của xã về quy hoạch đường và khoảng lùi. Tốt nhất rào lùi vào trong mép đường một khoảng, chừa chỗ cho xe tránh và cho việc mở rộng đường sau này.
Mua thửa đã có hàng rào cũ thì có phải tin hàng rào là ranh không?
Không. Hàng rào cũ có thể đã lệch ranh trên sổ. Đo lại theo hồ sơ địa chính, đối chiếu, và hỏi hàng xóm hai bên trước khi nhận bàn giao.