Một căn nhà trên đồi trống quanh hồ Tà Đùng chịu hai thứ: gió lùa mạnh từ mặt hồ và theo sườn đồi, và nắng gắt buổi chiều mùa khô hắt vào tường, mái tôn. Một hàng cây chắn gió trồng vuông góc với hướng gió chính, cách nhà một khoảng vài lần chiều cao cây, cộng vài cây bóng mát ở phía tây và trên sân, giúp nhà ấm hơn về đêm, mát hơn buổi chiều, bụi đất đỏ mùa khô bớt hẳn.
Cây chắn gió và cây bóng mát khác cây ăn trái ở chỗ: chọn theo dáng cây, độ bền, độ cao, không theo trái. Bài này dành cho gia đình ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) đang có nhà hoặc sắp dựng nhà trên một thửa vườn — cách đọc gió, chọn chỗ và chọn cây.
Đọc gió và nắng trên thửa của mình
Không có hướng gió chung cho cả xã. Trên địa hình đồi bao quanh mặt hồ nhiều nhánh như Tà Đùng, gió đổi hướng theo từng sườn đồi, từng eo hồ. Cách chắc nhất là quan sát ngay trên thửa: buộc một dải vải mỏng lên cây sào ở khu định đặt nhà, nhìn nó vào buổi sáng, buổi chiều, những ngày giông đầu mùa mưa và những ngày gió hanh mùa khô. Sau vài tuần sẽ thấy gió mạnh nhất thường đến từ phía nào.
Hỏi hàng xóm cũng rất có ích. Người ở lâu biết mùa nào gió mạnh, phía nào hay đổ cây, mái nhà nào hay tốc. Nhìn cây có sẵn trên đồi: những cây đứng trơ trọi thường nghiêng, tán lệch về phía gió đi — đó là chiếc la bàn gió miễn phí.
Nắng đọc dễ hơn. Mặt trời mọc phía đông, lặn phía tây, mùa khô buổi chiều nắng gắt từ hướng tây và tây nam chiếu thẳng vào tường. Nhà cấp 4 mái tôn hứng nắng chiều sẽ rất nóng tới tối. Còn buổi sáng, đặc biệt mùa mưa, nắng sớm phía đông là thứ quý để hong khô nhà, xua sương; đừng trồng cây che phía đó.
Ghi những gì quan sát được lên sơ đồ thửa: mũi tên gió chính, vùng nắng chiều, vùng sương đọng. Đó là bản nháp để đặt cây.
Hàng cây chắn gió: làm sao cho có tác dụng
Vuông góc với hướng gió chính. Hàng cây chắn gió có ích nhất khi chạy ngang hướng gió, ở phía gió tới. Trồng song song với gió thì gió vẫn lùa dọc theo hàng cây.
Đủ dài. Gió vòng qua hai đầu hàng cây. Hàng cây nên dài hơn bề ngang khu nhà, sân một khoảng để gió vòng không đập thẳng vào nhà.
Không kín hoàn toàn. Một bức tường cây kín đặc tạo xoáy gió phía sau, có khi tệ hơn. Hàng cây có độ thưa vừa phải, cho một phần gió lọt qua chậm lại, che tốt hơn.
Cách nhà một khoảng. Vùng được che phía sau hàng cây kéo dài ra một đoạn tính theo chiều cao cây. Đặt cây cách nhà khoảng vài lần chiều cao để vừa che gió, vừa không đổ lên mái khi giông.
Nhiều tầng. Kết hợp cây cao phía ngoài, cây bụi phía trong giúp chắn cả gió sát mặt đất, bụi đất đỏ, thứ hay bay vào nhà mùa khô.
Chọn cây theo việc cần làm
Tiêu chí chọn, không phải danh sách giống. Hỏi vườn ươm, khuyến nông trong vùng loài cụ thể hợp đất đỏ và độ cao chỗ mình:
| Việc cần | Dáng cây nên chọn | Đặt ở đâu | Tránh |
|---|---|---|---|
| Chắn gió | Thân dẻo, rễ sâu, tán vừa, không giòn gãy | Rìa thửa phía gió tới | Cây giòn, rễ nông dễ bật gốc trên đất dốc |
| Bóng mát chiều | Tán rộng, cao vừa, rụng lá ít | Phía tây, tây nam của nhà, cách mái một khoảng | Cây có trái nặng rơi trên sân |
| Bóng mát sân | Tán thưa, lá nhỏ, có thể là giàn leo | Trên sân, chỗ ngồi | Cây có nhựa độc, gai ở chỗ trẻ chơi |
| Chắn bụi đường | Cây bụi thấp, kín, chịu cắt | Dọc mặt đường | Cây lấn hành lang đường |
| Giữ đất mép taluy | Cỏ, cây bụi rễ chùm | Mép dốc, mái đất | Cây to trên mép taluy (nặng, đổ kéo đất) |
Ở vùng giáp rừng như quanh Vườn quốc gia Tà Đùng, tránh trồng loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại; chọn loài bản địa hoặc loài đã quen thuộc trong vùng.
Cây bóng mát cho nhà cấp 4 mái tôn
Nhà cấp 4 mái tôn là kiểu nhà phổ biến ở các thôn quanh hồ. Mái tôn nóng rất nhanh khi nắng lên và nguội rất nhanh khi đêm xuống, nên nhà vừa nóng chiều vừa lạnh đêm. Cây bóng mát đặt đúng chỗ giúp phần nóng chiều; phần lạnh đêm cần thêm cách nhiệt dưới mái, chuyện thuộc về xây sửa nhà.
Cây bóng mát nên đứng phía tây và tây nam, đổ bóng lên tường và một phần mái lúc ba bốn giờ chiều. Không trồng sát tới mức tán chạm mái: lá rụng nghẹt máng, ẩm mái, cành gãy đâm thủng tôn. Ở khoảng cách vừa phải, bóng chiều vẫn tới tường mà cây không đe doạ mái.
Giàn leo là lựa chọn nhanh và an toàn hơn cho sân: một giàn chanh dây, bầu, mướp trên khung sắt hoặc tre cho bóng mát chỉ sau một mùa, nhẹ, không đổ. Mùa khô giàn che nắng, mùa mưa có thể tỉa thưa để sân khô nhanh.
Phía đông và đông bắc nên để thoáng. Buổi sáng mùa mưa, nắng sớm lọt vào phòng giúp nhà bớt ẩm mốc, quần áo khô nhanh hơn.
Cây trên đất dốc: an toàn trước hết
Trên đất đồi, cây lớn mang thêm một rủi ro: khi đất mép dốc ướt sũng mùa mưa, cây to nặng trên mép taluy có thể đổ, kéo theo một mảng đất. Vì vậy cây cao không trồng sát mép dốc phía trên nhà, cũng không trồng ngay chân taluy phía dưới nếu nhà nằm ở đó.
Mép dốc nên giữ bằng cỏ, cây bụi rễ chùm, những loài nhẹ mà rễ đan dày giữ đất mặt. Đây là cách làm phổ biến để chống xói ở vùng đồi; việc thiết kế mái dốc, kè cho nền nhà là việc của kỹ sư, cây chỉ hỗ trợ.
Khi mua một thửa có sẵn cây to nghiêng về phía nhà, mọc trên mép dốc, hãy nhờ người có kinh nghiệm xem trước mùa mưa. Hạ một cây nguy hiểm trước mùa giông dễ hơn nhiều so với sửa mái nhà sau khi nó đổ.
Không tự trèo cây lớn cưa cành, nhất là gần đường dây điện. Thuê người có kinh nghiệm và dụng cụ an toàn; cây gần dây điện thì báo điện lực khu vực để được hướng dẫn.
Trình tự trồng hàng cây chắn gió cho thửa mới
Cho gia đình vừa mua thửa, chưa có cây chắn:
- Quan sát gió vài tuần, đánh dấu hướng gió chính lên sơ đồ.
- Xác định vị trí hàng cây: phía gió tới, cách khu nhà một khoảng, dài hơn bề ngang khu nhà.
- Chuẩn bị hố trồng cuối mùa khô, trộn phân hoai, làm bồn giữ nước trên đất dốc.
- Trồng đầu mùa mưa, cây cao xen cây bụi, so le hai hàng nếu đủ chỗ.
- Cắm cọc giữ cây non khỏi gió lay gốc trong năm đầu.
- Mùa khô đầu tiên tưới đều, phủ gốc; thay cây chết ngay mùa mưa sau.
- Từ năm thứ ba, tỉa nhẹ để hàng cây có độ thưa vừa phải.
Hàng cây chắn gió mất vài năm mới có tác dụng rõ. Trong lúc chờ, một tấm lưới che nắng căng trên khung phía gió tới có thể đỡ cho sân và vườn rau.
Cây xanh, sương và độ ẩm trong nhà
Vùng hồ Tà Đùng nhiều sương, nhất là các tháng mưa. Cây xanh quá dày sát nhà giữ ẩm, cản gió làm khô, khiến tường chân nhà mốc, gỗ mau mục. Cây chắn gió đúng là ở xa; quanh nhà nên thoáng, có nắng, có gió nhẹ đi qua.
Một mẹo chung của nhà vùng cao: để một khoảng sân trống hoặc cỏ thấp ngay quanh nhà, cây xanh bắt đầu từ vòng ngoài. Nhà vừa có cây che chắn, vừa không bị bóng và ẩm phủ kín.
Mùa khô thì ngược lại, cây quanh nhà giúp giữ hơi ẩm, bớt bụi đỏ. Cây rụng lá mùa khô thường cho nắng xuyên vào mùa đó; cây thường xanh giữ bóng quanh năm. Kết hợp hai loại tuỳ phía nhà cần nắng hay cần râm theo mùa.
Rêu xanh mọc dày ở chân tường phía bắc, mái tôn phía có cây che lâu khô sau mưa, góc phòng có mùi ẩm — đó là dấu hiệu cây quanh nhà đang quá dày ở phía đó. Tỉa thưa, mở một lối cho gió đi qua thường cải thiện rõ chỉ sau một mùa.
Bốn hiểu lầm về cây quanh nhà vùng đồi
"Càng nhiều cây sát nhà càng mát." Mát buổi trưa nhưng ẩm cả năm, tối nhà, nghẹt máng xối, thêm nguy cơ cành gãy. Cây nên ở vòng ngoài, quanh nhà là khoảng thoáng.
"Cây chắn gió phải thật kín." Tường cây kín tạo xoáy phía sau. Hàng cây có độ thưa vừa phải làm gió chậm lại trên một vùng rộng hơn.
"Trồng cây to là giữ được đất dốc." Cây to trên mép dốc nặng, khi đất ướt sũng có thể đổ kéo đất. Giữ mép dốc bằng cỏ, cây bụi rễ chùm; cây to để ở chỗ đất ổn định.
"Cây lớn nhanh là tốt." Cây lớn nhanh thường gỗ giòn, dễ gãy trong giông. Cho hàng chắn gió, cây chậm hơn nhưng dẻo, rễ sâu bền hơn nhiều; có thể xen một ít cây nhanh để có tác dụng sớm, rồi tỉa bỏ dần khi cây chính đã đủ cao.
"Cây có sẵn trên thửa thì cứ để nguyên." Cây có sẵn là tài sản, nhưng chủ cũ trồng theo nhu cầu của họ. Có cây đáng giữ, có cây đứng sai chỗ so với cách gia đình mới định ở. Xem lại từng cây theo sơ đồ gió, nắng của mình rồi mới quyết.
Cây gần đường dây điện và cây bị sét
Nhiều thửa ở các thôn quanh hồ có đường dây điện hạ thế chạy dọc mặt đường hoặc kéo băng qua vườn vào nhà. Trồng cây cao dưới đường dây là tạo việc cho mình mỗi năm: cành chạm dây gây chập, mất điện, có khi nguy hiểm khi trời mưa. Hàng cây chắn gió nên đặt tránh đường dây, hoặc chọn cây thấp dưới đó.
Khi cây có sẵn đã chạm dây, không tự cưa. Báo điện lực khu vực để được hướng dẫn hoặc cắt điện an toàn trước khi tỉa.
Vùng đồi trống mùa mưa có giông sét. Cây cao đứng trơ trọi trên đỉnh đồi, ngay cạnh nhà, là điểm dễ bị sét đánh. Không trú mưa dưới cây cao đơn độc khi có sấm sét; dạy trẻ nhỏ điều này từ những ngày đầu về ở. Chống sét cho nhà là phần việc của thợ điện, kỹ sư, không trông vào cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây chắn gió nên trồng cách nhà bao xa?
Không có con số bắt buộc. Cách nghĩ chung là vài lần chiều cao cây khi trưởng thành, đủ để vùng che phủ khu nhà mà cây có đổ cũng không chạm mái. Hỏi người làm vườn lâu năm trong thôn để có con số hợp với loài cây và độ dốc.
Có nên trồng cây to ngay phía tây nhà để chống nóng?
Có thể trồng cây bóng mát phía tây nhưng cách mái một khoảng an toàn. Cây quá sát gây ẩm mái, nghẹt máng xối và nguy cơ cành gãy. Giàn leo là lựa chọn nhanh và an toàn hơn.
Cây nào chắn gió tốt ở Tà Đùng?
Trang không khuyến cáo loài cụ thể vì phụ thuộc đất và độ cao từng chỗ. Chọn cây thân dẻo, rễ sâu, không giòn gãy, ưu tiên loài bản địa hoặc đã quen trong vùng; hỏi khuyến nông xã, vườn ươm địa phương.
Cây mọc trên mép taluy sau nhà có cần chặt không?
Không phải cây nào cũng cần chặt. Cây nhỏ, cây bụi rễ chùm giúp giữ đất. Cây to, nghiêng về phía nhà, đất quanh gốc nứt thì cần người có kinh nghiệm xem, và nền dốc nên được kỹ sư đánh giá.
Trồng cây chắn gió trên phần đất vườn có được không?
Được. Trồng cây trên đất trồng cây lâu năm là đúng mục đích. Chỉ cần tránh trồng lấn ranh, lấn hành lang đường, và tránh loài ngoại lai xâm hại ở thửa gần rừng.