Hệ thống điện trong nhà cấp 4 cũ ở Tà Đùng thường cần xem lại trước khi dọn vào, vì nhiều nhà được đi điện dần theo thời gian: dây nổi bám tường, mối nối quấn băng keo, ổ cắm sát nền ẩm, không có cầu dao chống giật, không có dây tiếp địa. Khi đi xem nhà, kiểm những dấu hiệu này bằng mắt; trước khi ở, mời thợ điện có chuyên môn kiểm và thay phần không an toàn; sau khi mua, làm thủ tục đổi tên chủ hợp đồng mua bán điện với điện lực khu vực.
Mùa mưa ẩm kéo dài ở vùng hồ làm mọi vấn đề điện trở nên nguy hiểm hơn: tường ẩm, nền ướt, sét đầu mùa. Bài này dành cho người mua nhà cũ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), tập trung vào điện bên trong căn nhà có sẵn. Lắp công tơ mới, dây ngoài trời, tiếp địa, chống sét có bài riêng ở danh mục điện nước. Trang không hướng dẫn tự sửa điện — chỉ giúp nhận ra vấn đề.
Vì sao điện nhà cũ ở nông thôn hay có vấn đề
Nhiều căn nhà ở các thôn quanh hồ có điện sau khi đã có nhà: lúc đầu kéo một đường dây nhờ từ nhà hàng xóm hoặc từ cột gần nhất, vài bóng đèn, một ổ cắm. Rồi thêm tủ lạnh, máy bơm, nồi cơm điện, ti vi — mỗi lần thêm một đoạn dây, một ổ cắm, một mối nối. Sau mười mấy năm, hệ thống điện là một chuỗi chắp vá không ai còn nhớ đi đường nào.
Dây điện cũ có lớp vỏ nhựa giòn theo thời gian, nhất là đoạn phơi nắng hay đi sát mái tôn nóng. Chuột, mối có thể gặm vỏ dây trong trần. Mối nối quấn băng keo bị ẩm, ô xy hoá, lỏng ra, nóng lên khi dùng tải lớn.
Trong khi đó, gia đình mới về thường mang theo nhiều thiết bị hơn chủ cũ: bình nóng lạnh, bếp điện, máy giặt, máy tính, có khi máy lạnh. Hệ thống cũ không được tính cho tải đó.
Thêm yếu tố khí hậu: mùa mưa tường ẩm, nền ướt, sét giông nhiều. Ổ cắm thấp sát nền, dây chạy trong tường thấm nước là nguy cơ giật điện, chập cháy — nhất là ở nhà gỗ.
Dấu hiệu nhận ra khi đi xem nhà
Dây đi nổi, nhiều loại. Dây bám tường bằng đinh, kẹp, đủ màu, đủ cỡ, có đoạn dây đôi, có đoạn dây đơn — dấu hiệu nối thêm nhiều lần.
Mối nối băng keo. Băng keo đen quấn ở giữa đoạn dây, đã khô bong, có vết cháy sém quanh mối nối.
Ổ cắm, công tắc cũ. Mặt ổ cắm ố vàng, nứt, có vết cháy đen ở lỗ cắm; công tắc lỏng, kêu tạch tạch; ổ cắm gắn sát nền nhà vệ sinh, nền bếp.
Cầu dao, cầu chì kiểu cũ. Cầu dao lưỡi dao hở, cầu chì dây chì, không có aptomat; không thấy thiết bị chống giật (thường gọi là cầu dao chống giật hay chống dòng rò).
Dây trong trần. Soi đèn pin vào trần: dây nằm trên trần ván, dính phân chuột, vỏ bị gặm; dây chạy sát mái tôn.
Đèn chập chờn. Bật nhiều thiết bị cùng lúc đèn tối đi, chập chờn — dây quá nhỏ hoặc mối nối kém.
Dây kéo nhờ. Điện không có công tơ riêng mà kéo từ nhà hàng xóm — cần làm rõ trước khi mua.
Kiểm an toàn bằng mắt, đừng tự tháo
Người không có chuyên môn chỉ nên kiểm bằng mắt và bằng bút thử điện chạm vào lỗ ổ cắm, vỏ thiết bị. Không tự mở hộp cầu dao, không tháo ổ cắm, không chạm vào dây hở, không làm khi tay ướt hay đứng trên nền ướt.
Nếu thấy dấu hiệu cháy sém, mùi khét, ổ cắm nóng, hoặc bút thử điện sáng khi chạm vào vỏ kim loại của máy bơm, tủ lạnh — đó là rò điện, nguy hiểm. Ghi lại, báo chủ nhà, không dùng thiết bị đó, và đưa vào việc phải làm ngay trước khi dọn vào.
Một mẹo đơn giản: tắt hết thiết bị trong nhà rồi nhìn công tơ. Nếu đĩa quay hoặc số vẫn nhảy khi không có gì đang chạy, có thể có rò điện ở đâu đó hoặc có thiết bị ẩn đang dùng điện. Ghi lại để thợ kiểm.
Chụp ảnh hộp cầu dao, các ổ cắm, các đoạn dây đáng ngờ để thợ điện xem trước, ước lượng khối lượng việc. Thợ điện có chuyên môn sẽ đo cách điện, kiểm tải, kiểm tiếp địa — những thứ mắt thường không thấy được.
Việc điện nên làm trước khi dọn vào
Xếp theo mức an toàn — tất cả đều do thợ điện có chuyên môn làm:
| Việc | Vì sao | Mức ưu tiên |
|---|---|---|
| Lắp thiết bị chống dòng rò (chống giật) cho mạch chính | Ngắt điện khi có rò, bảo vệ người | Rất cao |
| Thay mối nối băng keo, dây vỏ giòn, dây bị chuột gặm | Phòng chập cháy, giật điện | Rất cao |
| Thay cầu dao, cầu chì cũ bằng aptomat theo từng mạch | Ngắt đúng chỗ khi quá tải, dễ sửa | Cao |
| Nâng ổ cắm sát nền ẩm, ổ cắm trong nhà vệ sinh dùng loại phù hợp | Tránh nước, tránh giật | Cao |
| Tách mạch riêng cho bình nóng lạnh, bếp điện, máy bơm | Thiết bị tải lớn không làm sụt cả nhà | Trung bình |
| Đi lại dây trong ống, gọn gàng | Bền, dễ kiểm, chống chuột | Trung bình |
| Đèn sân, đèn lối đi, đèn nhà vệ sinh ngoài | An toàn đi lại đêm mưa | Trung bình |
Tiếp địa cho thiết bị kim loại, chống sét cho nhà trên đồi là phần việc quan trọng khác, bàn kỹ ở danh mục điện nước của trang. Không giá; nhờ thợ ước lượng khối lượng.
Đổi tên chủ hợp đồng điện sau khi mua
Nguyên lý chung; giấy tờ cụ thể và kênh nộp hỏi điện lực khu vực vì có thể thay đổi:
- Trước ngày giao nhà: cùng chủ cũ chụp chỉ số công tơ, kiểm hoá đơn tiền điện đã trả hết chưa, chốt tiền điện tới ngày giao.
- Sau khi đã có hợp đồng mua bán (hoặc sổ đã sang tên): liên hệ điện lực khu vực phụ trách xã Tà Đùng, hỏi giấy tờ cần cho thủ tục thay đổi chủ thể hợp đồng mua bán điện sinh hoạt.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ chứng minh quyền sử dụng nhà (hợp đồng mua bán, giấy chứng nhận) theo hướng dẫn.
- Nộp yêu cầu qua kênh điện lực hướng dẫn (trực tiếp, trực tuyến hoặc ứng dụng của ngành điện).
- Ký hợp đồng mới đứng tên mình; ghi lại mã khách hàng để tra hoá đơn, báo mất điện.
Nếu căn nhà đang dùng điện kéo nhờ từ nhà hàng xóm, không có công tơ riêng, thì đó không phải thủ tục đổi tên mà là xin cấp điện mới — có bài riêng ở danh mục điện nước.
Điện và nhà gỗ: cẩn thận gấp đôi
Nhà gỗ, nhà có vách ván, trần ván cháy nhanh hơn nhà gạch nhiều. Một mối nối nóng trong trần ván, một ổ cắm chập cạnh vách gỗ có thể thành đám cháy trong vài phút, nhất là mùa khô gió hanh. Với nhà gỗ, việc đi lại toàn bộ dây trong ống bảo vệ, có aptomat từng mạch và chống dòng rò nên làm trước tất cả những việc trang trí.
Không để dây điện chạy trực tiếp trên mặt gỗ, không đóng đinh giữ dây vào gỗ khô. Đèn sợi đốt, đèn sưởi đặt xa vách. Bếp điện, bàn ủi dùng xong rút điện.
Nhà gỗ cũ có gác xép, trần ván thấp thì dây điện thường đi ngay trên trần, chỗ chuột chạy. Soi kỹ đoạn này khi xem nhà, và đề nghị thợ đi lại trong ống cứng.
Trong nhà nên có ít nhất một bình chữa cháy nhỏ đặt chỗ dễ lấy, gần bếp, và cả nhà biết cách dùng. Hỏi xã, công an xã về hướng dẫn phòng cháy cho hộ gia đình.
Mất điện, sụt áp: chuyện của vùng hồ mùa mưa
Ở vùng đồi xa trung tâm, mất điện khi có giông, cây đổ đè dây không phải chuyện hiếm trong mùa mưa. Điện cũng có thể yếu vào giờ cao điểm buổi tối. Khi xem nhà, hỏi chủ cũ và hàng xóm: mùa mưa mất điện có thường không, mất lâu không, điện có yếu không.
Nếu gia đình dùng thiết bị nhạy như máy tính, tủ lạnh, máy bơm, nên nhờ thợ lắp thiết bị bảo vệ phù hợp, và có phương án đèn, nước dự phòng. Danh mục điện nước của trang có bài riêng về chuẩn bị cho những ngày mất điện mùa mưa.
Một điều nữa: sau khi điện có lại, đừng bật tất cả thiết bị cùng lúc. Bật từ từ giúp hệ thống điện cũ đỡ quá tải. Khi có giông sét lớn, rút phích những thiết bị đắt tiền như ti vi, máy tính, bộ phát wifi — đó là thói quen của nhiều gia đình vùng đồi.
Hỏi chủ cũ và hàng xóm về điện của căn nhà
Chủ cũ biết những chuyện mà thợ phải mất cả buổi mới dò ra. Hỏi: điện nhà này kéo từ cột nào, công tơ đứng tên ai, đã từng chập, cháy chỗ nào chưa, máy bơm có hay nhảy cầu dao không, ai là thợ điện quen trong thôn.
Hỏi hàng xóm: đường dây hạ thế ở xóm này có hay sự cố không, mùa mưa mất điện thường mất bao lâu, có nhà nào dùng máy phát dự phòng không. Những câu trả lời đó cho biết cần chuẩn bị gì cho những ngày không có điện.
Hỏi thêm về máy bơm: bơm cắm điện ở đâu, dây từ nhà ra giếng đi nổi hay chôn, có từng bị giật khi chạm vào thân máy bơm không. Máy bơm ngoài trời là thiết bị hay rò điện nhất ở nhà vườn.
Nếu chủ cũ có sơ đồ, giấy tờ lắp đặt điện, hoá đơn mua máy bơm, xin bản sao. Với nhà cũ ở nông thôn hiếm khi có, nhưng có thì rất quý khi sửa sau này.
Điện an toàn cho người già và trẻ nhỏ
Ổ cắm cao hoặc có nắp che. Trẻ nhỏ hay chọc vào lỗ ổ cắm thấp. Dùng ổ cắm có nắp an toàn hoặc nắp bịt, đặt ổ cắm ngoài tầm với ở phòng trẻ chơi.
Đèn ở lối đi đêm. Người già dậy đêm đi vệ sinh cần đèn ở lối đi, công tắc ngay cửa phòng. Đèn cảm biến chuyển động ở hiên, nhà vệ sinh ngoài giúp rất nhiều trong mùa mưa.
Không dây nối dài chạy ngang lối đi. Dây nối dài vắt qua nền là chỗ vấp ngã và chỗ dây bị giẫm hỏng vỏ. Lắp thêm ổ cắm cố định thay vì kéo dây.
Thiết bị sưởi. Đêm cuối năm lạnh, nhiều nhà dùng máy sưởi điện. Đặt xa chăn màn, vách gỗ, rèm; không dùng qua đêm khi không có người trông, nhất là phòng người già.
Dạy cả nhà biết chỗ cầu dao. Mọi người lớn trong nhà nên biết hộp cầu dao ở đâu và cách ngắt điện toàn nhà khi có sự cố. Đặt hộp ở chỗ khô, dễ tới, có đèn pin treo gần đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự đi lại dây điện trong nhà cũ không?
Không nên nếu không có chuyên môn. Đi dây, chọn cỡ dây, lắp aptomat, chống dòng rò, tiếp địa cần thợ điện có kinh nghiệm. Người nhà chỉ nên kiểm bằng mắt và báo vấn đề.
Nhà cũ không có cầu dao chống giật có sao không?
Rất nên lắp. Thiết bị chống dòng rò ngắt điện khi có rò qua người hay qua vỏ thiết bị, đặc biệt quan trọng ở nhà ẩm mùa mưa, nhà có trẻ nhỏ. Nhờ thợ điện lắp đúng loại.
Đổi tên hợp đồng điện có mất phí không?
Trang không nêu phí vì có thể thay đổi; hỏi điện lực khu vực. Nên làm sớm sau khi mua để hoá đơn, liên hệ báo mất điện đứng tên mình.
Điện kéo nhờ từ nhà hàng xóm có được không?
Đó là thoả thuận giữa hai nhà, không bền và dễ phát sinh tranh cãi về tiền điện, về an toàn. Gia đình ở lâu dài nên xin lắp công tơ riêng; danh mục điện nước có bài riêng.
Ổ cắm bị cháy đen có dùng tạm được không?
Không. Ổ cắm có vết cháy là dấu hiệu tiếp xúc kém, quá tải hoặc chập; dùng tiếp có nguy cơ cháy. Ngắt điện mạch đó và nhờ thợ thay.
Có cần kiểm điện nhà cũ trước khi đặt cọc không?
Nên kiểm bằng mắt khi đi xem, chụp ảnh gửi thợ. Điện hiếm khi là lý do bỏ mua, nhưng biết trước khối lượng việc giúp tính thời gian và kế hoạch dọn vào.