Phần lớn nhà đất để ở ở Tà Đùng được bán kèm một khu vườn cũ: vài hàng cà phê già, vài gốc sầu riêng, bơ, mít, bụi chuối, và rất nhiều cỏ nếu chủ cũ đã đi khỏi một thời gian. Trình tự dọn hợp lý là: đi đánh dấu cây cần giữ trước, phát cỏ và cây bụi theo từng khoảnh nhỏ, giữ lại lớp phủ trên mặt đất dốc, không đốt rẫy diện rộng, và chỉ đốn cây lớn sau khi chắc chắn không cần. Làm vội trong một tuần thường mất cây quý và mất luôn lớp đất mặt sau trận mưa đầu tiên.
Bài này dành cho gia đình mua nhà vườn để ở ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) — quy mô vườn nhà, không phải tái canh một vườn cà phê kinh doanh. Thẩm định vườn như một tài sản trước khi mua là chuyện khác, có ở trang bất động sản Tà Đùng anh em.
Trước khi cầm dao: đi một vòng và đánh dấu
Ngày đầu tiên nên dành để đi, không phát. Mang theo dây ni lông màu, sơn xịt hoặc dải vải, đi hết thửa. Đánh dấu những cây chắc chắn giữ: cây ăn trái còn khoẻ, cây to cho bóng mát đúng chỗ, cây trên mép dốc đang giữ đất, hàng cây ở ranh. Đánh dấu khác màu cho cây chưa chắc. Cái gì không đánh dấu mới là đối tượng phát.
Đi cùng chủ cũ hoặc hàng xóm lâu năm nếu được. Họ biết cây nào là sầu riêng ghép, cây nào là bơ giống tốt, gốc nào từng bị bệnh, chỗ nào có ống nước ngầm chạy qua vườn, chỗ nào có hố cũ, giếng cũ lấp sơ sài — những thứ cỏ lút đã che hết.
Ghi lại mốc ranh trong lúc đi. Vườn cũ là lúc dễ phát lố sang đất hàng xóm nhất, vì cỏ và cây xoá mất ranh. Nếu chưa đo, cắm mốc thì phát lùi vào trong phần chắc chắn của mình.
Cuối cùng, xem đường điện đi qua vườn: dây điện kéo nhờ từ nhà bên, cột điện tạm bằng cây gỗ. Phát cỏ bằng máy, chặt cây gần dây điện là việc phải cẩn thận nhất.
Vườn cà phê cũ: giữ, cưa đốn hay dọn hẳn
Giữ làm vành xanh. Vài hàng cà phê ở vòng ngoài thửa, dù già, vẫn có ích: giữ đất trên dốc, chắn gió, làm ranh xanh. Cắt tỉa cành khô, làm cỏ quanh gốc là đủ cho gia đình.
Giữ để có cà phê nhà uống. Một số gia đình giữ vài chục gốc để tự thu hái, phơi, rang uống — niềm vui của người về sống ở vùng cà phê. Cây già cho ít trái nhưng chăm nhẹ vẫn có.
Dọn để lấy chỗ cho sân, vườn rau. Phần cà phê sát khu nhà, chỗ định làm sân, vườn bếp thì dọn. Đào gốc hoặc cưa sát đất; gốc cà phê to đào trên đất dốc sẽ để lại hố, phải lấp và nén lại.
Không dọn hết một lúc. Dọn sạch cà phê cả thửa trên đất dốc trước mùa mưa là để lộ trần cả sườn đồi. Một trận mưa lớn có thể cuốn đi lớp đất mặt mà phải nhiều năm mới tạo lại.
Phát cỏ và cây bụi theo từng khoảnh
Trình tự dọn giữ được đất và đỡ sức:
- Bắt đầu từ khu nhà và lối đi chính, dọn rộng ra dần. Những gì cần dùng ngay được dọn trước.
- Phát cỏ cao bằng dao hoặc máy cắt cỏ, để lại gốc cỏ sát đất, không cuốc trắng mặt đất trên dốc.
- Gom cỏ, cành nhỏ phủ lại lên mặt đất làm lớp che, hoặc đưa vào hố ủ phân. Lớp phủ giữ đất khỏi trôi và mục dần thành phân.
- Khoảnh dốc dọn xong mà chưa trồng gì thì để cỏ mọc lại thấp, không để trống trơn qua mùa mưa.
- Cây bụi, dây leo quấn cây ăn trái: cắt gốc dây leo, để nó khô rồi mới gỡ, tránh kéo gãy cành cây chủ.
- Mỗi khoảnh xong thì đi lại kiểm tra rắn, tổ ong, tổ kiến trước khi đưa trẻ nhỏ ra chơi.
Mùa tốt để dọn là cuối mùa mưa sang đầu mùa khô: đất không quá nhão, cỏ còn mềm, và còn thời gian cho lớp phủ ổn định trước mùa mưa năm sau. Dọn giữa mùa mưa thì đất trơn, nguy hiểm khi dùng máy trên dốc; dọn giữa mùa khô thì cỏ khô dễ bắt lửa.
Không đốt rẫy: xử lý cành lá bằng cách khác
Ở nông thôn nhiều nơi quen gom cành lá đốt cho nhanh. Trên sườn đồi Tà Đùng mùa khô, cỏ khô và gió hanh làm một đống lửa nhỏ dễ thành cháy lan sang vườn hàng xóm, sang rừng. Thửa giáp Vườn quốc gia Tà Đùng hay rừng phòng hộ càng phải cẩn thận: đốt gây cháy rừng là vi phạm pháp luật về lâm nghiệp và phòng cháy, và thiệt hại không ai bù được.
Cách thay thế: cành nhỏ, lá, cỏ băm ra phủ gốc cây và mặt đất; cành to cưa khúc làm củi cho bếp; thân gỗ lớn để khô làm ghế, làm bậc, làm luống. Những gì thật sự không dùng được, như gốc cây bệnh, dây leo có gai, có thể gom lại một chỗ cho mục dần ở góc vườn.
Nếu buộc phải đốt, hỏi xã và thôn về quy định đốt trong mùa khô, chọn ngày lặng gió, đốt từng đống nhỏ trên đất đã phát trống xung quanh, có nước, có người canh tới khi tắt hẳn. Tuyệt đối không đốt khi gió lớn, không đốt gần rừng, không bỏ đi khi lửa còn âm ỉ.
Một lợi ích khác của việc không đốt: lớp hữu cơ trả lại cho đất. Đất đồi sau nhiều năm trồng cà phê rất cần lớp này.
Cây ăn trái cũ: hồi phục trước khi quyết định
Cây ăn trái của vườn bỏ hoang thường trông thảm: cành khô, dây leo phủ, trái ít. Nhiều người vội đốn. Thực ra cây lâu năm như sầu riêng, bơ, mít thường hồi lại khá sau một hai mùa được làm cỏ quanh gốc, cắt cành khô, gỡ dây leo, bón phân hoai, tưới mùa khô.
Hãy cho cây một mùa. Sau mùa mưa đầu tiên, nhìn lại: cây ra lộc đều, lá xanh là còn khoẻ; cây vẫn rụng lá, thân chảy nhựa, rễ thối là có bệnh, nhờ người có chuyên môn về cây trồng hoặc khuyến nông xem. Cây chết hẳn hoặc bệnh lây lan mới đốn.
Cây ăn trái mọc sai chỗ — sát mái nhà, giữa lối đi định làm — là trường hợp phải cân nhắc. Có khi đổi lối đi rẻ hơn mất một cây đã hai mươi năm tuổi. Nếu buộc phải bỏ, hỏi xem có ai trong thôn muốn lấy gỗ hay bứng cây nhỏ đi trồng chỗ khác, đỡ phí.
Rác chủ cũ để lại trong vườn
Vườn cũ thường giấu nhiều thứ hơn cỏ: bao bì, chai lọ thuốc bảo vệ thực vật đã dùng, can dầu, ống tưới đứt, bạt rách, pin, bóng đèn, đôi khi cả đống phân bón đã đóng cục. Phát tới đâu nên mang theo bao, găng tay để gom tới đó.
Bao bì, chai lọ thuốc bảo vệ thực vật là chất thải nguy hại: không đốt, không chôn trong vườn, không vứt xuống suối hay hồ, không dùng lại để đựng nước, đựng thức ăn. Gom riêng vào bao kín, hỏi thôn, xã nơi có bể chứa hoặc điểm thu gom bao gói thuốc trên đồng ruộng — nhiều vùng trồng cà phê đã có những điểm như vậy.
Ống tưới, bạt còn tốt thì giữ lại dùng; kim loại phế liệu có người đi thu mua. Phần còn lại đưa ra điểm thu gom rác của thôn. Một ngày dọn rác chủ cũ để lại giúp vườn an toàn hơn cho trẻ nhỏ, gà, chó, và cho chính lớp đất mình sắp trồng rau.
Dọn vườn khi gia đình còn ở xa
Nhiều gia đình mua xong chưa về ở ngay, chỉ lên được vài ngày mỗi chuyến. Khi đó nên khoán việc dọn cho người trong thôn, nhưng giữ quyền quyết định cây nào giữ, cây nào bỏ. Chuyến đầu tiên tự đi đánh dấu cây cần giữ, chụp ảnh từng cây có dấu, gửi lại cho người làm.
Thoả thuận rõ phạm vi: phát cỏ khoảnh nào, có đốn cây không, cành lá xử lý thế nào (không đốt), làm trong bao nhiêu ngày, trả công theo ngày hay theo việc. Nhờ người làm chụp ảnh trước và sau mỗi khoảnh. Đừng giao "dọn sạch cả vườn" — đó là câu dễ dẫn tới cả sườn đồi trơ trụi.
Hỏi hàng xóm, trưởng thôn người nhận làm có tiếng chịu khó, cẩn thận. Người trong thôn làm vườn nhà mình cũng là cách đầu tiên để gia đình mới về quen với thôn.
An toàn khi dọn vườn đồi
Rắn và côn trùng. Vườn bỏ hoang cỏ lút là chỗ ở của rắn, rết, ong. Mang ủng cao, găng tay dày, dùng gậy khua trước khi bước vào chỗ rậm. Bị rắn cắn thì giữ yên, gọi người, đưa tới cơ sở y tế ngay, không tự rạch hút.
Dụng cụ cắt. Máy cắt cỏ, cưa máy trên dốc nguy hiểm hơn đất bằng. Đứng chân chắc, không làm khi đất ướt trơn, không làm một mình; người không quen dùng cưa máy thì thuê người làm.
Cây đổ. Đốn cây lớn trên dốc cần biết hướng đổ, có người canh, tránh xa dây điện và mái nhà. Cây gần dây điện báo điện lực khu vực.
Nắng và nước. Trưa mùa khô nắng gắt; làm sáng sớm và chiều muộn, uống đủ nước. Người lớn tuổi mới từ thành phố về nên làm từng ít, nghỉ thường xuyên.
Hố, giếng cũ. Giếng đào cũ, hố phân cũ bị cỏ che là bẫy nguy hiểm. Phát tới đâu dò tới đó; thấy hố thì rào hoặc lấp lại cho chắc.
Sau khi dọn: giữ được gọn gàng
Vườn vừa dọn xong sẽ mọc lại rất nhanh trong mùa mưa. Cách giữ không phải phát lại mỗi tháng mà là lấp chỗ trống bằng thứ mình muốn: vườn rau, cỏ thấp, lớp phủ, cây bụi giữ đất. Đất trống bao nhiêu thì cỏ dại chiếm bấy nhiêu.
Lập một lịch nhẹ: đầu mùa mưa trồng mới, giữa mùa mưa làm cỏ quanh gốc và khơi rãnh, cuối mùa mưa phát cỏ lần lớn, mùa khô phủ gốc và tưới. Gia đình ở không thường xuyên có thể khoán việc phát cỏ theo đợt cho người trong thôn — hỏi hàng xóm, trưởng thôn người nhận làm công nhật, thoả thuận rõ việc và cách trả.
Ghi sơ đồ vườn sau khi dọn: cây giữ lại, cây mới, lối đi, rãnh nước. Năm sau nhìn lại sẽ thấy khu vườn cũ đã thành vườn của chính gia đình mình.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất có vườn cà phê già thì có nên chặt hết để trồng cây khác?
Với vườn nhà, không cần chặt hết. Giữ vòng ngoài làm vành xanh giữ đất, chắn gió; dọn phần sát nhà cho sân và vườn rau. Thay dần cây già bằng cây ăn trái hợp ý, từng khoảnh một.
Đốt cỏ, cành khô trong vườn có bị phạt không?
Đốt gây cháy lan, nhất là sang rừng, có thể bị xử lý theo quy định về phòng cháy và lâm nghiệp. Mùa khô địa phương thường có quy định hạn chế đốt; hỏi thôn, xã trước và ưu tiên ủ, phủ gốc thay vì đốt.
Dọn vườn mùa nào ở Tà Đùng là tốt nhất?
Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô theo lệ chung Tây Nguyên: đất không quá nhão, cỏ chưa khô giòn, và còn thời gian cho đất ổn định trước mùa mưa sau.
Có nên dùng thuốc diệt cỏ cho nhanh không?
Với vườn nhà có rau, có gà, có trẻ nhỏ, nên hạn chế. Nếu phải dùng, chỉ dùng loại được phép, theo đúng hướng dẫn trên bao bì, xa nguồn nước và giếng. Phát và phủ gốc thường đủ cho quy mô gia đình.
Phát nhầm cây sang đất hàng xóm thì xử lý thế nào?
Gặp hàng xóm sớm, xin lỗi, thoả thuận đền bù theo giá trị cây và ghi lại thoả thuận bằng giấy có hai bên ký. Không tự thoả thuận được thì nhờ trưởng thôn hoặc tổ hoà giải. Lần sau đo, cắm mốc trước khi phát vùng giáp ranh.
Cây ăn trái bỏ lâu không chăm còn cứu được không?
Nhiều cây lâu năm hồi lại sau một hai mùa được làm cỏ, cắt cành khô, gỡ dây leo, bón phân hoai và tưới mùa khô. Cho cây một mùa trước khi quyết định đốn; cây có dấu hiệu bệnh thì nhờ khuyến nông xem.