Một hộ gia đình ở Tà Đùng có thể giảm hẳn nỗi lo nước mùa khô bằng cách hứng nước mưa từ mái vào bồn chứa trong mùa mưa và dùng nguồn này cho tưới rau, giặt, rửa, dành nước giếng cho nấu ăn và tắm. Việc này cần ba thứ: mái và máng xối sạch, thiết bị bỏ nước đầu trận, và bồn chứa đậy kín đặt chỗ chắc chắn; dung tích bồn tính theo nhu cầu của nhà chứ không theo mức càng to càng tốt.
Xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng, gồm Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông cũ) có mùa khô theo lệ chung của Tây Nguyên, khoảng từ tháng 11, 12 tới tháng 4. Những tháng cuối mùa khô, giếng đào ở nhà trên cao thường hạ nước, cũng là lúc vườn cà phê cần tưới nhiều. Bài này chỉ bàn chuyện nước cho sinh hoạt và vườn rau quanh nhà; nước tưới cho cả rẫy cà phê là chuyện khác.
Mùa mưa thừa, mùa khô thiếu: nhịp nước của một nhà vườn vùng hồ
Người mới về ở Tà Đùng thường ngạc nhiên vì sự chênh lệch giữa hai mùa. Mùa mưa, nước chảy thành dòng trên lối đi đất đỏ, máng xối tràn, giếng đầy tới gần miệng. Mùa khô, trời nắng hanh, gió nhiều, lá cà phê héo lúc trưa, mặt hồ thủy điện Đồng Nai 3 rút xuống để lộ dải đất trống quanh các đảo. Giếng đào nông trên đồi có nhà phải tiết kiệm từng thùng.
Nước mưa trên mái là nguồn nước miễn phí, sẵn ngay tại nhà, nhưng chỉ có trong những tháng không thiếu nước. Hứng nước mưa vì vậy không phải để thay giếng, mà để chuyển một phần nước từ mùa thừa sang đầu mùa khô, và để giảm lượng nước giếng phải bơm cho những việc không cần nước sạch như tưới rau, rửa sân, dội nhà vệ sinh.
Cách nhìn này giúp đặt mục tiêu thực tế. Một hộ gia đình khó trữ đủ nước mưa cho cả mùa khô vì cần dung tích rất lớn. Nhưng trữ đủ cho vài tuần đầu mùa khô, cộng với dùng tiết kiệm, đủ để giếng không bị bơm cạn vào lúc khó khăn nhất.
Mái và máng xối: nơi bắt đầu của nước sạch hay nước bẩn
Loại mái. Mái tôn và mái ngói đều hứng được nước. Mái tôn mới cần để qua vài trận mưa cho trôi lớp dầu, bụi sản xuất trước khi bắt đầu hứng. Không hứng từ mái có lớp sơn cũ bong tróc hoặc mái có vật liệu không rõ nguồn gốc.
Máng xối. Máng đủ rộng cho cơn mưa rào mùa mưa Tây Nguyên — mưa đầu mùa rất to trong thời gian ngắn, máng nhỏ tràn ra ngoài hết. Máng có độ dốc về phía ống xuống, không để chỗ võng đọng nước, vì nước đọng là chỗ muỗi đẻ.
Lưới chắn lá. Nhà vườn có nhiều cây ăn trái, lá rụng liên tục. Lưới chắn trên máng và ở miệng ống xuống giúp giảm lá mục chảy vào bồn.
Bỏ nước đầu trận. Phần nước đầu tiên của mỗi trận mưa rửa trôi bụi, phân chim, lá vụn trên mái. Một ống hoặc thùng nhỏ hứng riêng phần nước đầu rồi mới cho chảy vào bồn là cách đơn giản để nước sạch hơn rõ rệt. Đầu mùa mưa, sau nhiều tháng nắng, nên bỏ hẳn vài trận đầu.
Mái gần cây cao. Mái nằm dưới tán cây cao nhiều lá và có chim đậu thì nước bẩn hơn. Chọn phần mái thoáng để hứng.
Tính dung tích bồn cho gia đình mình
Không cần công thức phức tạp. Bắt đầu từ câu hỏi: muốn nước mưa gánh những việc gì và trong bao lâu của mùa khô. Ví dụ giả định: một gia đình bốn người dùng nước mưa để tưới vườn rau nhỏ, giặt và dội nhà vệ sinh; anh chị ước lượng mỗi ngày những việc đó dùng bao nhiêu xô, nhân lên thành lít, rồi nhân với số ngày muốn có nước mưa sau khi hết mưa. Kết quả là dung tích cần trữ.
Bước thứ hai là kiểm xem mái có hứng đủ không. Lượng nước hứng được phụ thuộc diện tích mái và lượng mưa. Vùng Tây Nguyên có lượng mưa năm lớn, nên với phần lớn nhà ở, mái không phải giới hạn — giới hạn là bồn chứa. Nhưng với nhà nhỏ mái hẹp, nên tính thử xem một trận mưa trung bình đổ vào bồn được bao nhiêu.
Bước thứ ba là cân với chỗ đặt và ngân sách. Nhiều bồn nhỏ đặt rải quanh nhà, mỗi bồn hứng một mặt mái, dễ làm hơn một bồn lớn và nếu một bồn bẩn thì không ảnh hưởng cả hệ thống. Bồn lớn thì tiết kiệm chỗ nhưng phải có nền chắc.
Đặt bồn trên đất đồi: nền, vị trí và an toàn
Nước rất nặng; một bồn đầy đặt trên nền không chắc có thể lún nghiêng, vỡ, hoặc đổ. Trên đất đồi đỏ, nền dưới bồn phải được đầm chặt và làm bệ, không đặt sát mép taluy hay chỗ nước mưa chảy xói. Bồn đặt trên giá cao để lấy áp lực tự chảy thì giá phải được làm chắc chắn bởi thợ có kinh nghiệm, nhất là nơi gió mạnh.
Vị trí bồn nên gần nơi dùng nước nhiều nhất — vườn rau, khu giặt — để giảm đường ống. Nếu muốn nước mưa chảy tự nhiên vào hệ thống nhà mà không cần bơm, bồn phải cao hơn điểm dùng nước. Ở đất dốc, có thể tận dụng địa hình: đặt bồn ở phía trên dốc, nước tự chảy xuống bếp và vườn.
Bồn phải có nắp đậy kín, ống tràn có lưới chắn, van xả đáy để xả cặn khi vệ sinh. Bồn đậy kín vừa giữ nước sạch, vừa ngăn muỗi đẻ trứng — muỗi là vấn đề sức khoẻ thật ở vùng nông thôn mùa mưa, và bồn hở là nơi sinh sản lý tưởng của chúng. Trẻ em không được leo lên bồn hay chơi gần miệng bồn mở.
Giữ nước mưa trong bồn sạch qua nhiều tháng
Nước mưa trữ lâu có thể sinh rêu, cặn, mùi nếu bồn không được giữ đúng cách. Những việc nên làm:
- Vệ sinh bồn trước mùa mưa: xả cạn, cọ thành, xả sạch cặn đáy, kiểm tra nắp và lưới.
- Đặt bồn chỗ râm hoặc dùng bồn không cho ánh sáng lọt vào; ánh sáng làm rêu tảo phát triển.
- Lấy nước từ van cách đáy một đoạn, không lấy sát đáy nơi cặn lắng.
- Định kỳ xả van đáy để bỏ cặn tích tụ.
- Không cho ống nước tưới, ống bơm thuốc nhúng vào bồn; dùng vòi riêng.
- Nếu nước có mùi hoặc màu lạ, ngừng dùng cho sinh hoạt, chỉ dùng tưới cho tới khi vệ sinh lại.
Nước mưa trữ dùng cho uống thì phải được lọc và đun sôi, và tốt nhất xét nghiệm định kỳ như nước giếng. Với phần lớn gia đình, dùng nước mưa cho các việc ngoài ăn uống là đơn giản và an toàn hơn.
Dùng tiết kiệm trong những tháng cuối mùa khô
Khi mùa khô bước vào giai đoạn cuối, khoảng tháng 3, tháng 4, những thói quen nhỏ giúp nước giếng kéo dài. Tưới rau vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới gốc thay vì phun lên lá; phủ rơm, vỏ cà phê quanh luống rau để giữ ẩm. Nước rửa rau, vo gạo hứng lại tưới cây. Nước giặt lần cuối dùng dội nhà vệ sinh.
Kiểm tra rò rỉ trong nhà: vòi nhỏ giọt, phao bồn hỏng làm nước tràn, ống nối ngoài vườn rỉ. Một chỗ rò nhỏ cả ngày lấy đi lượng nước đáng kể mà không ai để ý. Phao bồn là chỗ hay hỏng nhất ở nhà dùng giếng, vì máy bơm chạy hoài khi phao kẹt, vừa tốn nước vừa tốn điện.
Theo dõi mực nước giếng mỗi tuần vào cuối mùa khô. Khi thấy hạ nhanh bất thường, giảm bơm, ưu tiên nước cho người, tạm ngưng tưới những thứ không cần thiết. Nói chuyện với hàng xóm cùng dùng chung mạch nước: cả xóm cùng bơm nhiều một lúc thì giếng nào cũng hạ nhanh.
Với vườn rau quanh nhà, mùa khô cũng là lúc nên thu hẹp lại: giữ vài luống rau ăn hằng ngày gần bồn nước, để những luống xa nghỉ, phủ kín bằng rơm hay lá khô chờ mưa. Cây ăn trái mới trồng cần nước hơn cây đã lớn rễ sâu, nên ưu tiên tưới cho chúng.
Một năm nước của gia đình: việc theo từng giai đoạn
Lịch dưới đây theo nhịp mùa chung của Tây Nguyên; năm nào mưa sớm hay muộn thì xê dịch theo thực tế trời đất ở Tà Đùng.
- Cuối mùa khô, khoảng tháng 3–4: theo dõi mực giếng hằng tuần, dùng nước mưa còn lại cho vườn, kiểm tra máng xối, lưới chắn lá, nắp bồn; vệ sinh bồn khi đã gần cạn.
- Đầu mùa mưa, khoảng tháng 5: bỏ vài trận mưa đầu cho mái sạch, sau đó bắt đầu hứng; kiểm tra chỗ nước mưa chảy tràn quanh nhà, khơi rãnh để nước không chảy vào miệng giếng.
- Giữa mùa mưa, khoảng tháng 6–9: bồn đầy, dùng nước mưa cho giặt, tưới, rửa; theo dõi muỗi quanh nhà, đậy mọi vật chứa nước; xét nghiệm nước giếng một lần vì đây là lúc nước mặt dễ thấm vào giếng nhất.
- Cuối mùa mưa, khoảng tháng 10–11: giữ bồn đầy, hạn chế dùng nước mưa để để dành; nạo vét rãnh, sửa máng trước khi hết mưa.
- Đầu mùa khô, khoảng tháng 12–2: dùng nước mưa đã trữ trước, nước giếng sau; phủ rơm giữ ẩm vườn rau; sửa mọi chỗ rò rỉ.
Lịch này không cứng. Điều cốt lõi là nhìn nước trong nhà như một nguồn có hạn được chia theo mùa, và làm việc chuẩn bị vào lúc nước còn dư thay vì đợi tới khi thiếu.
Nhà có người già hoặc trẻ nhỏ nên giữ thêm một lượng nước dự phòng riêng cho uống và nấu, không đụng tới khi tưới, để những ngày giếng yếu hay mất điện vẫn không bị động.
Khi nước vẫn không đủ: các lựa chọn cho hộ gia đình
Nếu sau một mùa khô thấy nước vẫn thiếu dù đã trữ nước mưa và dùng tiết kiệm, có vài hướng: đào sâu thêm hoặc khoan giếng mới (xem bài về giếng trong danh mục này), làm thêm bồn trữ, hoặc làm một ao nhỏ trữ nước mưa cho vườn. Mỗi hướng có chi phí và giới hạn riêng, nên hỏi hàng xóm đã làm gì và kết quả ra sao.
Ở một số khu dân cư nông thôn, chính quyền có các công trình cấp nước sinh hoạt tập trung hoặc kế hoạch xây dựng. Hỏi UBND xã Tà Đùng xem khu mình ở có trong kế hoạch nào không — thông tin này cũng hữu ích khi đang cân nhắc mua nhà ở khu nào.
Khi chọn mua nhà để ở, kinh nghiệm của người ở lâu là: hỏi về nước mùa khô trước khi hỏi về view. Một căn nhà không view nhưng có nước quanh năm thường dễ sống hơn căn nhà đẹp phải mua nước từ tháng 2.
Câu hỏi thường gặp
Nước mưa có uống được không?
Nước mưa hứng từ mái sạch, đã bỏ nước đầu trận, trữ trong bồn kín, sau đó lọc và đun sôi thì có thể dùng. Tuy vậy mái, máng và bồn dễ nhiễm bẩn, nên nếu dùng để uống lâu dài vẫn nên xét nghiệm định kỳ. Phần lớn gia đình dùng nước mưa cho tưới, giặt, rửa.
Bồn nhựa hay bồn inox tốt hơn để trữ nước mưa?
Cả hai đều dùng được. Điều quan trọng hơn là bồn có nắp kín, không cho ánh sáng lọt vào nhiều, đặt trên nền chắc và vệ sinh được. Chọn loại dùng cho nước sinh hoạt, có nguồn gốc rõ ràng, và hỏi người bán về độ bền khi đặt ngoài trời.
Có cần xin phép khi làm bồn hay ao trữ nước mưa trong đất nhà?
Bồn chứa nước cho sinh hoạt gia đình trong khuôn viên nhà thường không phải xin phép. Đào ao lớn hay công trình làm thay đổi dòng chảy, ảnh hưởng đất hàng xóm thì nên hỏi UBND xã Tà Đùng và nói chuyện với hàng xóm trước khi làm.
Nước trong bồn có lăng quăng thì làm sao?
Bồn có lăng quăng nghĩa là nắp hoặc lưới ống tràn không kín. Xả và vệ sinh bồn, sửa nắp, gắn lưới mịn ở mọi lỗ hở. Đậy kín mọi vật chứa nước quanh nhà là cách phòng sốt xuất huyết được ngành y tế khuyến cáo.
Mái tôn mới có hứng nước được ngay không?
Nên để mái mới qua vài trận mưa cho trôi bụi, dầu và cặn sản xuất rồi mới bắt đầu hứng vào bồn. Trong thời gian đầu, có thể hứng để tưới cây nhưng không dùng cho sinh hoạt.