Làm vườn rau quanh nhà ở Tà Đùng: chọn chỗ, làm luống và trồng theo mùa mưa, mùa khô

Một vườn rau quanh nhà ở Tà Đùng cho rau ăn gần như quanh năm nếu làm đúng ba việc: đặt luống sát bếp ở chỗ có nắng buổi sáng, làm luống bậc thấp chạy ngang theo dốc để đất không trôi, và đổi cách chăm theo mùa — mùa mưa (thường khoảng tháng 5 tới tháng 10 theo lệ chung của Tây Nguyên) lo thoát nước và che bớt mưa cho rau lá, mùa khô lo trữ nước, phủ gốc giữ ẩm.

Bắt đầu nhỏ là cách bền nhất: ba bốn luống chăm đều tay cho nhiều rau hơn một khoảnh rộng cỏ mọc lút. Bài này viết cho gia đình mới về ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) muốn có rau nhà ăn hằng ngày — không bàn trồng rau bán hay nhà màng thương mại.

Chọn chỗ: gần bếp, có nắng sáng, có nước

Vườn rau hỏng nhiều nhất không phải vì sâu bệnh mà vì ở xa. Một luống rau cách bếp vài bước sẽ được ngó tới mỗi lần nấu cơm, nhổ cỏ khi tiện tay, tưới khi thấy khô. Luống cuối dốc, sau vườn cà phê sẽ chỉ được nhớ tới vào cuối tuần. Vì vậy chỗ tốt nhất là ngay cạnh khu nhà, phía nhìn thấy từ cửa bếp.

Rau ăn lá cần ít nhất nửa ngày nắng; rau ăn trái như cà, ớt, bí cần nhiều hơn. Trên sườn đồi quanh hồ, sương sáng mùa mưa có khi tan muộn, nên phía đón nắng sớm quý hơn phía nắng chiều. Đứng ở chỗ định làm vườn vào khoảng tám giờ sáng và hai giờ chiều trong vài ngày sẽ biết chỗ đó nhận bao nhiêu nắng; bóng cây cà phê, cây bơ, mái nhà đổ ra đâu.

Nước tưới phải lấy được bằng vòi hoặc từ một bồn nhỏ ngay đầu luống. Mùa khô ở Tà Đùng nắng và gió hanh, rau lá có thể cần tưới mỗi ngày; xách nước từ giếng xa là lý do nhiều vườn rau bỏ dở giữa mùa.

Tránh đặt vườn rau dưới tán cây to (rễ cây hút hết nước, lá rụng che rau), sát chuồng gà không rào (gà bới tan luống), hay ngay dưới máng xối mái tôn (mưa trút thẳng xuống, dập rau, xói đất).

Làm luống trên đất dốc mà đất không trôi

Đất đỏ vùng đồi khi mưa lớn trôi theo mặt dốc rất nhanh, cuốn luôn lớp đất mặt tốt nhất. Luống rau trên đất dốc vì vậy nên chạy ngang theo đường đồng mức, không chạy dọc từ trên xuống. Mỗi luống là một bậc thấp, mép dưới chèn đá, gỗ cũ, thân chuối hay bao đất để giữ.

Chiều rộng mỗi luống vừa tầm với của hai tay từ lối đi, để không phải giẫm lên mặt luống làm đất nén chặt. Lối đi giữa các luống đủ cho một người đi và một xe rùa nhỏ. Ở chỗ dốc gắt, làm ít luống hơn nhưng bậc chắc hơn; đừng cố lấy diện tích.

Mùa mưa, mặt luống nên hơi cao hơn lối đi và có rãnh nhỏ dẫn nước thừa ra phía bên, không để nước đọng trong luống gây thối rễ. Mùa khô, có thể hạ mặt luống, làm gờ quanh mép để giữ nước tưới lại.

Đất đỏ ở vùng này thường thoát nước tốt nhưng mặt đất sau nhiều năm trồng cà phê có thể chai, nghèo hữu cơ. Trộn thêm phân chuồng đã hoai, vỏ cà phê ủ, lá mục vào lớp mặt trước khi gieo. Đất có chua hay không, thiếu gì, nếu muốn chắc thì lấy mẫu gửi phân tích ở nơi có dịch vụ; ở mức vườn nhà, quan sát rau lên ra sao qua một hai vụ cũng cho câu trả lời.

Lịch vườn rau nhà theo hai mùa

Lịch phỏng theo lệ chung của vùng Tây Nguyên; năm mưa sớm hay muộn thì dịch theo trời:

Lịch chỉ là khung. Năm nào mưa dứt sớm thì vụ rau lá cuối mùa mưa phải tưới sớm hơn; năm mưa kéo dài thì hoãn gieo cải vì hạt dễ thối. Hỏi hàng xóm đang trồng rau trong thôn là nguồn lịch chính xác nhất cho đúng sườn đồi mình ở.

Mùa mưa: giữ rau khỏi úng và dập

Che mưa cho rau lá. Một khung tre thấp phủ tấm nhựa trong hoặc lưới che mỏng trên luống cải, xà lách giúp rau khỏi dập nát những trận mưa to buổi chiều. Mặt bên để thoáng để không ngột.

Thoát nước trước, bón phân sau. Rau úng rễ thì bón gì cũng không lên. Đầu mùa mưa đi một vòng xem nước chảy đâu, khơi rãnh trước khi gieo.

Chọn rau chịu mưa. Rau muống cạn, rau dền, mồng tơi, lang lấy ngọn và các loại dây leo trên giàn chịu mưa tốt hơn rau lá mềm. Giữa mùa mưa nên dồn chỗ cho nhóm này.

Sên, ốc và nấm bệnh. Mùa ẩm là mùa của sên nhớt và bệnh thối nhũn. Dọn lá mục quanh luống, nhặt sên buổi tối, nhổ cây bệnh đem ra xa. Nếu phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, chọn loại được phép, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì, tuân thủ thời gian cách ly và để xa nguồn nước, xa trẻ nhỏ.

Cỏ mọc nhanh. Mưa nhiều cỏ lên rất nhanh; nhổ khi cỏ còn nhỏ, sau mưa đất mềm nhổ dễ hơn. Phủ rơm, vỏ cà phê lên lối đi để bớt cỏ.

Mùa khô: giữ nước cho từng luống

Tưới sáng sớm hoặc chiều muộn. Tưới giữa trưa nắng hanh nước bốc nhanh, lá dễ cháy. Sáng sớm vườn còn hơi sương là lúc tốt nhất.

Phủ gốc. Một lớp rơm, lá khô, vỏ cà phê phủ quanh gốc rau giữ ẩm lâu hơn hẳn đất trần, đỡ phải tưới, đất không nứt.

Tưới nhỏ giọt đơn giản. Một bồn nước đặt cao đầu vườn, dây ống có lỗ nhỏ chạy dọc luống, mở van mỗi sáng là đủ cho vườn nhà, đỡ công xách nước.

Che nắng trưa. Lưới che mỏng căng trên luống rau lá những tuần nắng gắt giúp rau đỡ héo, mềm hơn.

Trữ nước từ mùa mưa. Bể hứng nước mưa từ mái nhà, thùng phuy dưới máng xối là nguồn tưới quý cuối mùa khô, khi giếng có thể cạn. Đậy kín để không thành ổ lăng quăng.

Dồn chỗ cho rau chịu hạn. Cuối mùa khô, khi nước thật sự khan, thu hẹp vườn lại còn vài luống gần bể nước nhất, trồng ớt, cà, sả, lá lốt là những cây chịu khô khá hơn rau lá mềm. Những luống còn lại phủ dày rơm rạ, để nghỉ, chờ cơn mưa đầu mùa.

Phân bón tự làm từ rác bếp và vỏ cà phê

Một vườn rau nhà không cần mua nhiều phân. Rác hữu cơ của bếp — vỏ rau, vỏ trái, bã trà, bã cà phê — cộng với lá khô quét sân và vỏ cà phê (thứ có sẵn ở hầu hết thôn trồng cà phê quanh hồ) là nguyên liệu ủ phân tốt. Một hố ủ hoặc một thùng có nắp, đặt ở góc cuối gió, cách giếng và bể nước, là đủ cho cả gia đình.

Cách làm đơn giản: rải từng lớp rác bếp xen với lớp lá khô hoặc vỏ cà phê, thêm chút đất hay phân chuồng để có vi sinh, giữ ẩm vừa phải như miếng bọt biển vắt ráo, đảo mỗi tuần hoặc vài tuần một lần. Mùa mưa phải che mái cho hố ủ khỏi ngập; mùa khô tưới thêm cho khỏi khô. Sau vài tháng, phần dưới đáy hoai mục, sẫm màu, không còn mùi rác — đó là lúc đem bón cho luống rau.

Phân gà, phân dê nếu gia đình có nuôi cũng phải ủ hoai trước khi bón cho rau ăn lá, không bón tươi. Không cho thịt, xương, dầu mỡ vào hố ủ ngoài trời vì kéo chó, chuột. Rác vô cơ như bao ni lông, chai nhựa để riêng, không chôn trong vườn.

Một vòng khép kín nhỏ như vậy làm đất vườn tốt dần lên sau mỗi vụ, đỡ tiền phân, đỡ rác, và trả lại cho đất đồi lớp hữu cơ mà nhiều năm trồng cà phê đã lấy đi.

Gia vị, rau thơm và cây làm thuốc nam quanh nhà

Ngoài luống rau chính, mấy khóm gia vị quanh nhà dùng hằng ngày nhiều nhất: sả trồng dọc lối đi, ớt vài gốc gần bếp, gừng, nghệ ở góc ẩm có bóng râm nhẹ, lá lốt dưới chân hàng rào, các loại rau thơm trong chậu kê trên bậc cửa để mùa mưa đỡ úng. Những cây này ít công chăm, chịu được đất đồi.

Nhiều gia đình về quê muốn trồng vài cây "thuốc nam" theo kinh nghiệm dân gian. Trồng làm cảnh và làm gia vị thì không sao, nhưng việc dùng cây cỏ để chữa bệnh nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn, nhất là với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người đang dùng thuốc.

Hành lá, tỏi, ngò là những thứ bếp nào cũng cần một nhúm mỗi ngày; trồng vài khay xốp hay thùng gỗ cũ ngay hiên bếp là tiện nhất, khỏi phải ra vườn lúc trời mưa.

Rau thơm trồng chậu có thêm một lợi thế ở vùng hồ: những ngày sương mù dày, chậu có thể nhấc vào hiên cho khỏi úng, mùa khô nhấc vào chỗ râm.

Chăm vườn khi gia đình đi vắng

Nhiều gia đình ở Tà Đùng không ở thường xuyên mà đi về giữa thành phố và nhà vườn. Vườn rau với người đi vắng nên thiên về cây lâu năm và cây dễ tính: sả, gừng, nghệ, lá lốt, lang lấy ngọn, mồng tơi, chanh dây leo giàn. Rau lá mềm như xà lách, cải chỉ gieo khi chắc mình ở đủ lâu để thu hoạch.

Trước khi đi, phủ gốc dày, tưới đẫm, mở hệ nhỏ giọt có hẹn giờ đơn giản nếu có điện ổn định. Nhờ hàng xóm ngó giùm và hái rau ăn cũng là cách giữ vườn, vừa giữ tình láng giềng.

Khi về, đừng nản nếu thấy cỏ lút: mùa mưa ở vùng này cỏ mọc nhanh hơn người thành phố tưởng. Dọn từng luống, phủ lại, gieo lại. Sau vài vụ, bạn sẽ biết mảnh đất của mình hợp rau gì, mùa nào, và vườn rau sẽ thành thói quen chứ không còn là dự án.

Câu hỏi thường gặp

Đất đỏ ở Tà Đùng có trồng rau được không?

Được. Đất đỏ vùng đồi thường thoát nước tốt; đất từng trồng cà phê lâu năm có thể nghèo hữu cơ nên cần trộn phân chuồng hoai, vỏ cà phê ủ, lá mục trước khi gieo. Muốn biết chính xác độ chua, chất thiếu thì gửi mẫu phân tích.

Mùa nào gieo cải ở Tà Đùng là dễ nhất?

Theo kinh nghiệm chung của vùng Tây Nguyên, cuối mùa mưa khi trời mát và mưa thưa là lúc rau lá như cải, xà lách lên đẹp nhất. Giữa mùa mưa cải dễ thối, giữa mùa khô cần nhiều nước.

Có cần làm nhà màng cho vườn rau gia đình không?

Không cần. Một khung tre phủ tấm nhựa trong trên vài luống rau lá mùa mưa là đủ. Nhà màng kiên cố là công trình, đặt trên đất vườn còn phải xem quy định về công trình phục vụ sản xuất.

Hàng xóm phun thuốc cho vườn cà phê thì vườn rau nhà có bị ảnh hưởng không?

Có thể bị bay sang nếu sát ranh và có gió. Nói chuyện với hàng xóm để biết lịch phun, trồng một hàng cây chắn ở ranh, đặt vườn rau phía xa ranh. Rau dính thuốc nên bỏ hoặc rửa kỹ và chờ đủ thời gian.

Nước giếng có tưới rau được không?

Thường dùng được. Nếu nước giếng có mùi, màu lạ hoặc chưa từng xét nghiệm, nên gửi mẫu kiểm tra trước khi dùng cho ăn uống; tưới rau thì ít đòi hỏi hơn nhưng vẫn nên biết nước mình thế nào.

Vườn rau có cần rào không?

Nếu nhà nuôi gà thả hoặc hàng xóm thả gà, chó thì nên rào thấp bằng lưới hoặc phên tre quanh khu luống. Rào cũng giúp trẻ nhỏ không chạy qua luống mới gieo, và giữ cho gà khỏi bới tung lớp phủ gốc mùa khô.