Nuôi vài con gà thả vườn quanh nhà ở Tà Đùng là việc nhiều gia đình mới về làm đầu tiên, và nó dễ thành công nếu giữ quy mô nhỏ: một đàn vừa đủ ăn trứng, chuồng đặt cuối gió so với nhà và xa giếng, có rào khu thả để gà không bới vườn rau hay sang nhà hàng xóm, gà được tiêm phòng và phân được ủ hoai trước khi bón. Với quy mô gia đình, Luật Chăn nuôi xếp vào chăn nuôi nông hộ, không phải xin giấy chứng nhận như trang trại lớn, nhưng phải kê khai hoạt động chăn nuôi với UBND xã và giữ vệ sinh môi trường.
Bài này dành cho gia đình về ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), muốn có trứng, có thịt gà nhà, có phân cho vườn — không bàn trang trại hay nuôi bán. Chuyện chính ở đây là đặt chuồng đúng chỗ trên một thửa đất đồi và sống với hàng xóm.
Chăn nuôi nông hộ: luật nói gì với một đàn gà nhà
Luật Chăn nuôi năm 2018 chia hoạt động chăn nuôi theo quy mô: trang trại quy mô lớn, vừa, nhỏ và chăn nuôi nông hộ. Một đàn gà vài chục con quanh nhà ở nông thôn thuộc nhóm nông hộ. Nhóm này không phải xin giấy chứng nhận đủ điều kiện chăn nuôi như trang trại quy mô lớn và vừa, nhưng luật vẫn đặt yêu cầu: kê khai hoạt động chăn nuôi với UBND cấp xã, chuồng trại bảo đảm vệ sinh, có biện pháp xử lý chất thải, không gây ô nhiễm môi trường xung quanh, phòng bệnh cho vật nuôi.
Luật cũng cho phép địa phương xác định khu vực không được phép chăn nuôi, thường là khu nội thành, khu dân cư tập trung đông. Xã Tà Đùng là xã nông thôn vùng đồi, nhưng khu trung tâm xã, các cụm dân cư dọc đường liên xã có nhà sát nhà; nếu thửa của bạn nằm trong khu như vậy, hỏi UBND xã xem có quy định riêng nào về chăn nuôi trong khu dân cư không trước khi dựng chuồng.
Thêm một nguồn quy định mềm hơn: hương ước, quy ước của thôn. Nhiều thôn ở Tây Nguyên có quy ước về thả rông gia súc, gia cầm, về giờ giấc, về phân và mùi. Người mới về hỏi trưởng thôn một câu là biết, và đó cũng là dịp chào hỏi.
Quy mô cụ thể bao nhiêu con thì vượt khỏi nông hộ được tính theo đơn vị vật nuôi trong nghị định hướng dẫn; gia đình nuôi lấy trứng, thịt cho nhà ăn còn xa ngưỡng đó, nhưng nếu tính nuôi nhiều để bán thì kiểm văn bản hiện hành.
Đặt chuồng ở đâu trên thửa đất đồi
Cuối gió so với nhà. Trên mỗi sườn đồi quanh hồ, gió mùa khô thường có một hướng chính, nhưng hướng đó khác nhau giữa các sườn. Đứng ở sân vài buổi chiều xem gió từ đâu tới, đặt chuồng ở phía gió đi ra khỏi nhà để mùi không theo vào bếp, vào phòng ngủ.
Thấp hơn và xa giếng, bể nước. Nước thải, phân gà theo nước mưa chảy xuống dốc. Chuồng nên ở thấp hơn giếng và bể nước, cách xa đủ để nước mưa từ chuồng không chảy về nguồn nước. Khoảng cách cụ thể nhờ thợ giếng hay cán bộ thú y xã tư vấn theo địa hình.
Khô ráo, thoát nước. Đất đỏ mùa mưa ướt nhão; chuồng đặt chỗ trũng sẽ lầy và gà dễ bệnh. Chọn chỗ hơi cao, nền chuồng nâng lên hoặc làm sàn, có rãnh thoát quanh.
Có bóng mát. Mùa khô trưa nắng gắt; một gốc mít, gốc bơ cho bóng trên khu thả giúp gà đỡ nóng. Chỉ đừng đặt chuồng ngay dưới cây có trái nặng.
Xa ranh hàng xóm. Gà gáy sáng, mùi chuồng, ruồi mùa mưa — đặt sát ranh là đẩy hết sang nhà bên. Lùi chuồng vào giữa thửa nếu được.
Trong tầm nhìn từ nhà. Chồn, rắn, chó lạ là mối lo của đàn gà vùng đồi. Chuồng nhìn thấy được từ hiên giúp phát hiện sớm khi có động.
Chuồng gà gia đình làm bằng gì
Chuồng không cần đẹp, cần bốn thứ: khô, kín đêm, thoáng ngày, dễ dọn. Vật liệu sẵn ở vùng hồ — tre, gỗ tạp, lưới thép, tôn cũ — đủ làm một chuồng tốt. Mái che kín mưa, hắt ra xa vách; vách phía đón gió mùa mưa che kín, phía còn lại lưới để thoáng.
Nền chuồng có thể làm sàn tre cách đất, phân rơi xuống dưới dễ hốt; hoặc nền đất nện rải trấu, vỏ cà phê làm đệm lót, thay định kỳ, đệm lót cũ đưa sang hố ủ phân. Ổ đẻ đặt chỗ tối, cao hơn nền. Sào đậu đêm đặt cao để gà ngủ khỏi ẩm.
Đêm đóng cửa chuồng. Ở vùng giáp rừng như quanh Vườn quốc gia Tà Đùng, thú nhỏ ăn gà vào ban đêm không hiếm; lưới chuồng nên là lưới thép mắt nhỏ, chôn mép dưới xuống đất một đoạn để chồn không đào chui.
Khu thả ban ngày rào lưới hoặc phên tre, có bóng mát, có cỏ. Đổi khu thả theo mùa nếu thửa rộng: cho gà vào vườn cây ăn trái sau vụ thu hoạch để nhặt sâu, giữ gà xa vườn rau khi rau đang lên. Gà thả hoàn toàn tự do trên đất đồi rất hay sang vườn nhà người khác, đây là chuyện xích mích số một.
Bắt đầu với đàn gà nhỏ
Trình tự cho gia đình chưa từng nuôi:
- Hỏi hàng xóm, trưởng thôn về quy ước chăn nuôi, chỗ mua gà giống quen của thôn, bệnh hay gặp trong vùng.
- Dựng chuồng và rào khu thả trước khi mang gà về.
- Bắt đầu với vài con mái đã lớn, khoẻ, từ nguồn rõ ràng; tránh mua gà trôi nổi không rõ nguồn gốc.
- Liên hệ cán bộ thú y hoặc khuyến nông xã để biết lịch tiêm phòng các bệnh phổ biến ở gia cầm trong vùng và cách được hỗ trợ tiêm.
- Cho ăn thóc, ngô, rau, rác bếp sạch; luôn có nước sạch; theo dõi đàn mỗi ngày.
- Sau một mùa, nếu ổn mới tính tăng thêm hay để gà ấp nở.
Đàn nhỏ chăm kỹ cho trứng đều và ít bệnh hơn đàn lớn bỏ mặc. Với gia đình đi về giữa thành phố và Tà Đùng, nuôi gà chỉ hợp khi có người ở thường xuyên hoặc có hàng xóm nhận cho ăn giúp.
Bệnh gia cầm và sức khoẻ của người trong nhà
Gia cầm có những bệnh lây lan nhanh và có bệnh lây sang người, điển hình là cúm gia cầm. Ở mức gia đình, các nguyên tắc cơ bản là: tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y; không mua gà ốm, gà chết rẻ; gà chết bất thường thì không ăn, không bán, không vứt xuống suối hay hồ, mà báo cán bộ thú y xã và xử lý theo hướng dẫn.
Trẻ nhỏ thích ôm gà con, nhặt trứng. Dạy trẻ rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào gà, vào chuồng, vào trứng; không để trẻ chơi trong chuồng. Người lớn dọn chuồng nên đeo găng, khẩu trang khi hốt phân khô bụi.
Nếu trong nhà có người sốt, ho, khó thở sau khi tiếp xúc với gà ốm hoặc chết, đưa đi khám ngay và nói rõ với bác sĩ về việc tiếp xúc gia cầm. Đừng tự chữa ở nhà.
Khi trong vùng có dịch, chính quyền và thú y xã sẽ thông báo các biện pháp như hạn chế vận chuyển, tiêu huỷ. Gia đình nuôi gà nhà cũng phải làm theo như mọi hộ khác.
Phân gà: từ phiền thành có ích
Không bón phân tươi. Phân gà tươi nóng, có thể làm cháy rễ rau và mang mầm bệnh. Gom vào hố ủ cùng đệm lót, lá khô, vỏ cà phê; ủ tới khi hoai mục mới bón.
Hố ủ đặt cuối gió, có mái. Mùa mưa nước mưa vào hố ủ sẽ cuốn phân chảy tràn xuống dốc. Một mái tôn nhỏ và bờ đất quanh hố giữ mọi thứ ở yên chỗ.
Dọn chuồng đều đặn. Mùa mưa ẩm, phân để lâu sinh ruồi, mùi. Dọn mỗi tuần hoặc khi đệm lót ướt.
Bón cho cây ăn trái trước, rau sau. Phân đã ủ dùng tốt cho gốc cây ăn trái, giàn bầu bí. Rau ăn lá chỉ dùng phân đã hoai kỹ, bón lót trước khi gieo.
Không để phân chảy xuống hồ, xuống suối. Thửa ven hồ, ven khe nước phải giữ hố ủ và chuồng ở xa mép nước, có bờ chắn. Phân gia cầm theo nước mưa xuống hồ là làm bẩn nguồn nước của cả vùng, và bảo vệ nguồn nước là trách nhiệm của mọi hộ chăn nuôi theo luật.
Đàn gà qua mùa mưa và mùa khô ở Tà Đùng
Mùa mưa: ẩm là kẻ thù. Mưa kéo dài, sương sáng dày, nền chuồng ẩm là lúc gà dễ mắc bệnh đường hô hấp, bệnh đường ruột. Giữ đệm lót khô, thay thường xuyên hơn, che kín phía đón mưa tạt, cho gà ở trong chuồng những ngày mưa dầm.
Mùa mưa: ruồi muỗi. Phân ẩm sinh ruồi rất nhanh. Dọn chuồng đều, phủ đất hoặc vỏ cà phê lên hố ủ, không để nước đọng quanh chuồng.
Mùa khô: nước và bóng mát. Trưa nắng gió hanh, gà cần nước sạch đầy đủ cả ngày và chỗ râm. Máng nước đặt trong bóng cây, thay nước mỗi ngày.
Mùa khô: thức ăn tự nhiên ít đi. Cỏ khô, sâu bọ ít, gà thả vườn sẽ đi xa hơn để kiếm ăn, dễ sang vườn hàng xóm. Bổ sung rau, thóc, ngô vào buổi sáng và chiều để giữ gà quanh nhà.
Đêm se lạnh. Cuối năm đêm vùng hồ khá lạnh. Gà con cần chỗ ấm, kín gió; một góc chuồng che bạt, lót rơm dày là đủ.
Giữ hoà khí với hàng xóm
Ở thôn, chuyện gà là chuyện hàng xóm. Gà bới vườn rau nhà bên, gà đẻ nhờ trong vườn cà phê người khác, gà trống gáy sát cửa sổ, ruồi mùa mưa — từng chuyện nhỏ cộng lại thành chuyện lớn nếu không nói với nhau. Người mới về càng nên cẩn thận vì đang là người lạ.
Rào khu thả, đặt chuồng xa ranh, xin lỗi và đền khi gà nhà phá vườn người khác, biếu hàng xóm vài quả trứng — những việc này giữ được tình làng nghĩa xóm tốt hơn mọi quy định. Ngược lại, khi gà nhà hàng xóm sang vườn mình, nói nhẹ nhàng trước khi rào chặn, và đừng làm hại gà người ta.
Một điều nữa ít người để ý: tiếng gà trống gáy lúc ba bốn giờ sáng. Với người trong thôn đó là âm thanh quen, nhưng nếu nhà bên là gia đình mới về từ thành phố, hoặc có người già khó ngủ, chuồng có gà trống nên đặt xa phía nhà họ. Nhiều gia đình chỉ nuôi gà mái lấy trứng để khỏi chuyện này.
Nếu không tự thoả thuận được, trưởng thôn và tổ hoà giải ở thôn là nơi đầu tiên tìm đến, trước khi nghĩ tới UBND xã.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi gà ở nhà có phải đăng ký với xã không?
Chăn nuôi nông hộ quy mô gia đình không phải xin giấy chứng nhận như trang trại theo Luật Chăn nuôi 2018, nhưng phải bảo đảm vệ sinh môi trường. Luật này có quy định kê khai hoạt động chăn nuôi với UBND cấp xã, kể cả chăn nuôi nông hộ; hỏi UBND xã Tà Đùng hoặc cán bộ thú y mẫu kê khai và thời điểm kê khai.
Nuôi bao nhiêu con gà thì vừa cho một gia đình bốn người?
Không có con số chuẩn. Vài con mái khoẻ thường đủ trứng ăn trong tuần; muốn có thịt thì nuôi thêm một lứa nhỏ mỗi năm. Bắt đầu ít, tăng sau khi đã quen việc chăm.
Gà thả rông có được không ở Tà Đùng?
Thả hoàn toàn tự do rất dễ sang vườn hàng xóm và gặp thú rừng, chó lạ. Nên thả trong khu có rào ban ngày, nhốt chuồng ban đêm, và hỏi quy ước của thôn.
Có nên cho gà ăn rác bếp không?
Rau thừa, vỏ trái, cơm nguội sạch cho gà ăn được. Không cho thức ăn ôi thiu, mốc, thức ăn mặn nhiều, và không cho ăn phần thịt gia cầm sống.
Gà chết hàng loạt thì phải làm gì?
Không ăn, không bán, không vứt ra suối hay hồ. Báo ngay cán bộ thú y xã, cách ly gà còn lại, làm theo hướng dẫn xử lý. Người trong nhà có triệu chứng hô hấp thì đi khám ngay.
Nuôi gà sát bờ hồ có được không?
Không nên. Phân và nước thải sẽ chảy xuống hồ, gây ô nhiễm và có thể vi phạm quy định bảo vệ nguồn nước. Đặt chuồng cách xa mép nước, phía trên thửa.